تحقیق درباره یخدان ها و یخچال های قدیمی

در گذشته، قبل از اختراع یخچال‌های برقی، مردم از وسیله‌ای به نام یخدان استفاده می‌کردند. این یخدان‌ها معمولاً از جنس سفال، چوب یا فلز ساخته می‌شدند و دو قسمت اصلی داشتند.

قسمت پایینی، محلی برای قرار دادن یخ بود و قسمت بالایی، برای نگهداری مواد غذایی و خوراکی‌ها استفاده می‌شد. مردم در فصل زمستان، یخ‌های طبیعی را از برکه‌ها و رودخانه‌ها جمع‌آوری کرده و در انبارهای مخصوصی به نام یخچال نگه می‌داشتند. این انبارها اغلب در دل زمین ساخته می‌شدند تا یخ‌ها در طول تابستان دیرتر آب شوند.

سپس در روزهای گرم سال، این یخ‌ها را به تدریج به داخل یخدان‌های خانگی می‌آوردند. هوای خنک ناشی از ذوب تدریجی یخ، فضای داخل محفظه را برای مدت زمانی خنک نگه می‌داشت و به این ترتیب، مواد غذایی تازه می‌ماندند. این روش، شیوه‌ای هوشمندانه برای استفاده از طبیعت و نگهداری غذا در زمان‌های قدیم بود.

یخدان‌ها و یخچال‌های سنتی، ساختمان‌هایی بودند که در قدیم برای درست کردن و ذخیره‌ی یخ در زمستان و مصرف آن در روزهای گرم تابستان استفاده می‌شدند. این بناها به‌ویژه در مناطق خشک و کم‌آب ایران مانند اصفهان، یزد، کرمان، خراسان و فارس، رواج زیادی داشتند. ساخت این یخچال‌های طبیعی در ایران، نمونه‌ی روشنی از سازگاری انسان با محیط برای برطرف کردن نیازهایش بود. این سازه‌ها چه از نگاه معماری و چه از دید فنی، نمونه‌ای کم‌نظیر از همکاری انسان با طبیعت در فصل‌های گوناگون سال به شمار می‌رفتند.

قسمت‌های مختلف یخدان‌های قدیمی و نحوه عملکرد آنها

یخدان‌های سنتی معمولاً از سه بخش کلیدی ساخته می‌شدند:

استخر

حوضچه‌ای که برای جمع کردن آب و درست کردن یخ استفاده می‌شد، استخر نام داشت. این حوضچه معمولاً در سمت شمالی ساختمان یخدان ساخته می‌شد تا آب باران به راحتی به داخل آن جاری شود.

حصار

دیوار بلندی که دور استخر ساخته می‌شد، حصار نام داشت. این دیوار هم سایه‌ای خنک برای استخر ایجاد می‌کرد و هم مانع ورود گرمای بیرون به داخل آن می‌شد. گاهی ارتفاع این حصار به ده متر می‌رسید تا نور آفتاب به کلی به آب استخر نرسد. در بعضی ساختمان‌ها، برای محکم‌تر کردن دیوار یا جلوگیری از تابش آفتاب از جهت‌های مختلف، در کنار دیوار اصلی، سایه‌بان‌های اضافی، طاق‌های توخالی و دیوارهای نگهدارنده بزرگ می‌ساختند.

مخزن یخ

مخزن یخ، جایی بود که یخ در آن نگهداری می‌شد. این مخزن معمولاً در سمت جنوبی ساختمان یخدان ساخته می‌شد تا آفتاب به‌طور مستقیم به آن نتابد. این مخازن چندین راه ارتباطی به سمت شمال داشتند تا رفت‌وآمد به حوضچه‌ها و برداشتن یخ راحت‌تر باشد. مخازن یخ به دو سبک معماری ساخته می‌شدند:

**گنبدی:**
مخزن‌های گنبدی یا مخروطی شکل را معمولاً با خشت خام یا چینه درست می‌کردند. دهانهٔ این مخزن‌ها پهن و قسمت بالای آن باریک بود. درِ ورودی آن در بخش شمالی و نزدیک به حوضچهٔ یخسازی قرار داشت و برای این که یخ راحت‌تر جابهجا شود، کف آن شیب‌دار بود. در خروجی هم که در مقابل ورودی قرار می‌گرفت، یک اتاق کوچک بود که راه خروج به بیرون را فراهم می‌کرد. یخچال‌های ابرقو، کرمان، یزد، میبد، کاشان و یخچال میرفتاح ملایر از این نوع گنبدی هستند.

**تونلی:**
مخزن این یخچال‌ها شکلی شبیه تونل داشت و به صورت یک راهروی طویل و مستطیلی ساخته می‌شد. پهنای آن حدود ۵ متر و طول آن نزدیک ۱۰ متر بود. سقف آن‌ها را معمولاً به شکل طاق درست می‌کردند و در کنار راهرو، اتاقکی کوچک وجود داشت که نیمی از آن با چند پله به زیرزمین راه پیدا می‌کرد. یخچال دوقوز پله در ارومیه و یخچال خلیلی در تهران از نمونه‌های نوع تونلی هستند.

جای نگهداری یخ در این مخازن، چاله‌های عمیقی بود که در وسط آن‌ها حفر می‌شد. در یخچال‌های گنبدی، این چاله‌ها دایره‌ای شکل و در نوع تونلی، مستطیلی بودند. دیواره‌های چاله را از سنگ، آجر یا کاهگل می‌ساختند و پشت آن را با موادی مثل خاک زغال عایق می‌کردند تا گرما وارد نشود.

معماران با تجربهٔ آن زمان می‌دانستند که یخ‌ها ممکن است آب شوند و آب آن به پایه‌های یخچال نفوذ کند و به آن آسیب بزند. برای جلوگیری از این مشکل، چاهی در بیرون از یخچال حفر می‌کردند و یک راه باریک از کف چالهٔ یخ تا آن چاه می‌ساختند. با این روش، آب ناشی از ذوب یخ به درون چاه می‌ریخت و ساختمان یخچال سالم می‌ماند.

نحوه تولید و برداشت یخ از یخچال‌های باستانی

در گذشته افرادی به نام یخچال‌دار، کار تهیه و پخش یخ را بر عهده داشتند. آن‌ها در شب‌های سرد زمستان، درون حوضچه‌های مخصوص تا اندازه مشخصی آب می‌ریختند. سرمای هوا به قدری زیاد بود که تا صبح، این آب کاملاً یخ می‌بست. هر شب مقدار کمی آب به حوضچه اضافه می‌شد و این کار آنقدر تکرار می‌شد تا ضخامت یخ به عمق حوضچه برسد.

سپس یخچال‌داران صبح‌ها با ابزارهای مخصوص، یخ‌ها را خرد می‌کردند و به محل نگهداری یخ منتقل می‌کردند. آن‌ها یخ‌ها را درون گودال‌های بزرگ می‌چیدند و بین هر لایه، کاه یا ساقه‌های گندم قرار می‌دادند تا تکه‌های یخ به هم نچسبند. وقتی گودال پر می‌شد، درِ آن را با کاهگل می‌پوشاندند تا از ورود نور و گرما جلوگیری شود. این یخ‌ها تا فصل تابستان در گودال نگهداری می‌شدند و سپس به فروش می‌رسیدند.

درِ یخچال فقط در ساعات اولیه صبح و عصر که هوا خنک‌تر بود باز می‌شد. به این ترتیب، یخ‌ها در طول تابستان، آب خنک مورد نیاز مردم را تأمین می‌کردند.

یخچال‌ها از قدیم تا به امروز چه فرقی کرده است؟

یخچال‌های امروزی با مدل‌های قدیمی آن، در روش ساخت و نگهداری یخ کاملاً متفاوت هستند. در گذشته، مردم از سرمای زمستان و بارش‌های این فصل برای درست کردن یخ استفاده می‌کردند. روش کار به این شکل بود که در زمستان، آب را در یک حوضچه مخصوص جمع می‌کردند. دیوارهای بلند این یخچال‌ها سایه می‌انداخت و مانع از گرم شدن آب توسط آفتاب می‌شد. وقتی شب فرا می‌رسید و هوا سرد می‌شد، آب داخل حوضچه یخ می‌بست. بعد افراد، این یخ‌ها را به قطعات کوچک تقسیم می‌کردند، از حوضچه خارج می‌ساختند و در انبار یخچال نگهداری می‌کردند.

اما یخچال‌های مدرن، برای تولید یخ از برق یا گاز بهره می‌برند. در این دستگاه‌ها، آب در یک فضای بسته قرار دارد و با کمک کمپرسور، دمای آن به زیر صفر می‌رسد. این فرآیند باعث می‌شود که آب به یخ تبدیل شود.

معروف‌ترین یخدان‌های قدیمی و طبیعی در ایران

در ایران، سازه‌های قدیمی زیادی برای تولید و نگهداری یخ وجود دارند که بعضی از آن‌ها از ارزش تاریخی و فرهنگی بالایی برخوردارند. در ادامه، به چند نمونه از مشهورترین این یخدان‌های تاریخی و طبیعی اشاره می‌کنیم:

یخدان مؤیدی در کرمان: این بنا یکی از بزرگ‌ترین و دیدنی‌ترین یخدان‌های کشور است که در زمان حکومت صفویان ساخته شده است.
یخدان‌های دوقلوی سیرجان: این یخچال‌ها به دلیل ساختار دوقلو بودن، منحصربه‌فرد هستند و قدمت آن‌ها به سال ۱۲۷۴ هجری شمسی بازمی‌گردد.
یخدان گلی خلیل‌آباد: این یخدان در دوره قاجار احداث شده و نشان‌دهنده هنر و فرهنگ مردم منطقه خلیل‌آباد در استان خراسان رضوی است.
یخچال نه‌پله ارومیه: که با نام دوقوز پله بوزخاناسی نیز شناخته می‌شود، در عصر قاجار بنا شده است.
یخچال خلیلی تهران: این یخچال در دوران پهلوی اول و در دوره معاصر ساخته شده است.

یخچال‌های تاریخی ایران تنها به این چند مورد محدود نمی‌شوند. تعداد زیادی از این سازه‌ها در گذشته و به دست معماران چیره‌دست ایرانی بنا شده‌اند و در اینجا تنها نمونه‌های محدودی از آن‌ها معرفی شد.

جمع‌بندی

یخدان‌ها و یخچال‌های سنتی از بناهای تاریخی مهمی هستند که هوش و خلاقیت پیشینیان ما در بهره‌گیری از منابع طبیعی را به نمایش می‌گذارند. این بناها گذشته از ارزش تاریخی، از جاذبه‌های گردشگری نیز به شمار می‌روند و سالانه بازدیدکنندگان بسیاری را به سوی خود می‌کشند.
آشنایی با یخچال‌های طبیعی