هیچ محصولی در سبد خرید نیست.
زمان مطالعه1 دقیقه
می پسنـدم0
اندازه متن12
ارگ بم، یکی از شگفتیهای باستانی ایران و بزرگترین سازه خشتی در سراسر جهان است. این شهر تاریخی در استان کرمان و در نزدیکی شهر بم قرار دارد. قدمت این بنا به دوران پیش از اسلام برمیگردد و به عنوان یک دژ مستحکم و شهری پررونق در مسیر جاده ابریشم شناخته میشد.
در دل این ارگ، بخشهای مختلفی مانند بازار، مسجد، خانههای مسکونی و حمام وجود داشت که نشان میدهد این مکان تنها یک قلعه نظامی نبوده، بلکه شهری کامل با تمام امکانات زندگی بوده است. مصالح اصلی به کار رفته در ساخت ارگ، خشت خام، کاهگل و گل رس است که به آن ظاهری هماهنگ با طبیعت کویر داده است.
متأسفانه در سال ۱۳۸۲، زمینلرزهای شدید آسیب زیادی به ارگ بم وارد کرد. اما پس از آن، کارهای گستردهای برای مرمت و بازسازی این اثر بینظیر آغاز شد و امروزه این مجموعه بار دیگر پذیرای گردشگران از سراسر جهان است. ارگ بم نمادی از هنر، تاریخ و مقاومت ایرانیان در دل کویر است.
ارگ تاریخی بم یکی از بناهای ثبتشده ملی ایران است که در شرق استان کرمان و نزدیک به دشت لوت، در شهر بم واقع شده است. پیش از زمینلرزه سال ۱۳۸۲ در این شهر، این مجموعه به عنوان بزرگترین سازه خشتی دنیا شناخته میشد.
واژه “ارگ” در زبان فارسی به معنای قلعه یا کاخ کوچکی است که در داخل یک دژ بزرگتر قرار دارد و معمولاً دارای استحکامات دفاعی مانند برج و دیوار بلند است. در کاربرد عمومی، ارگ به محل زندگی و فرمانروایی حاکم یک منطقه گفته میشود.
اسناد تاریخی نشان میدهند که ارگ بم با پیشینهای بسیار طولانی، بارها مورد هجوم، محاصره، جنگ و آسیب قرار گرفته، اما هر بار به عنوان مکانی مناسب برای زندگی نسلهای بعد انتخاب شده، تعمیر و حتی بزرگتر شده است.
زمان دقیق ساخت ارگ بم مشخص نیست، اما تحقیقات باستانشناسان ثابت کرده که اولین سکونت انسانها در این منطقه به دوره هخامنشیان بازمیگردد.
تخمین زمان ساخت بخشهای مختلف ارگ، بر اساس سبک معماری و ویژگیهای ساختمانها انجام شده است.
به طور نمونه، تعداد و اندازه خشتهای به کار رفته در خانه حاکم و ساختمان فرماندهی نظامی، نشان میدهد که این بخشها حدود دو هزار سال قدمت دارند. بخش مرکزی شهر و قسمت حاکمنشین به دوره اشکانیان مربوط میشود، ساخت برخی از دیوارهای دفاعی و استحکامات به زمان ساسانیان برمیگردد و ساخت مسجد الرسول نیز به دوران تسلط اعراب بر این قلعه مربوط است.
ارگ بم تاریخ پر از فراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است:
سکونت خوارج در این ارگ پس از شکست در جنگ با علی بن ابیطالب، شکست خوارج از یعقوب لیث صفار و به دست گرفتن کنترل قلعه توسط او، واگذاری منطقه کرمان به خاندان قرهختاییان پس از حمله مغول به ایران، گسترش قلعه و ساخت عمارت چهارفصل در دوره صفویه، و همچنین تصرف قلعه توسط آقامحمدخان و استفاده از آن به عنوان پایگاه برای دفع حملات افغانها و بلوچها، بخشی از این تاریخ پرفراز و نشیب هستند.
در ادامه، افزایش تعداد سربازان و نیروهای نظامی در ارگ، باعث شد تا در سال ۱۹۰۰ میلادی شهر جدیدی ساخته شود و مردم به آنجا نقل مکان کنند. از آن زمان، ارگ قدیم تا سال ۱۹۳۲ به عنوان پادگان نظامی استفاده میشد و پس از آن به مکانی تقریباً خالی از سکنه تبدیل شد.
در سال ۱۹۵۳، ارگ بم در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و به تدریج کار مرمت و بازسازی آن شروع شد. پس از انقلاب اسلامی، مسئولیت حفظ و نگهداری از ارگ بم بر عهده سازمان میراث فرهنگی ایران گذاشته شد.
اولین توصیف از شهر بم در متون اسلامی و در قرن دهم میلادی آمده است. در این توصیفات، از بم به عنوان شهرى یاد شده که در میان زمینهای کشاورزی گستردهای احاطه شده، دارای قلعهای نفوذناپذیر، نخلهای فراوان، پارچههای نخی بسیار ظریف و بازارهای پررونق و شلوغی بوده است.
ارگ بم در اصل به عنوان یک دژ بسیار مستحکم و امن ساخته شد تا در برابر حمله دشمنان از مردم محافظت کند. موقعیت قرارگیری آن روی یک تپه بلند، وجود برجهای مراقبت و دیوارهای بلند، راههای پنهانی و قرار دادن مرکز فرماندهی در بالاترین نقطه، همگی برای سخت کردن ورود مهاجمان و افزایش توان دفاعی طراحی شده بودند.
معماران این بنا با ترکیب دانش معماری، مدیریت آب و استفاده از باد، سیستمی عالی برای کنترل رطوبت و جریان هوا ایجاد کردند تا بر هوای گرم و مرطوب منطقه چیره شوند. باد از سمت غرب وارد ارگ میشود، از میان فضاها و راهروها عبور کرده و به سمت بخش حاکمنشین جریان پیدا میکند. در این مسیر از سیستم آبرسانی و بادگیرها گذر کرده و در نتیجه هوای داخل ارگ خنکتر میشود.
ارگ بم شکلی تقریباً مستطیلی دارد و مساحت آن نزدیک به ۱۸۰ هزار متر مربع است. دیوارهای آن بین ۶ تا ۷ متر ارتفاع و در مجموع ۱۸۱۵ متر طول دارند.
بخش حکومتی در شمال ارگ قرار دارد و شامل خانه حاکم، دژ نظامی، سربازخانه، عمارت چهارفصل، چاه آب، حمام، آسیاب بادی، اصطبل، برج اصلی و دروازهها و باروها میشود.
بخش عمومی شهر که محل زندگی مردم عادی بود، با یک دیوار بلند از بخش حکومتی جدا شده است. این قسمت شامل دروازه اصلی شهر، ساختمان سردر، راه ورودی به دژ و بازار، مسجد جامع، مسجد پیامبر(ص)، زورخانه، ساباط، مدرسه (خانقاه)، میدان تکیه، بنای میراخور، اصطبل، مناطق مسکونی و ساختمانهای عمومی است.
درست بعد از دروازه دوم شهر، اصطبلی وجود دارد که با گچبریهای زیبای دوره مغول و تیموری تزیین شده و ظرفیت نگهداری حدود ۲۰۰ اسب را دارد.
برای افزایش ایمنی در برابر دشمن، معماران دورتادور ارگ و در مسیر یک جوی آب، یک خندق حفر کردهاند.
ارگ بم دارای ۲۹ برج دیدهبانی بلند با فاصلههای مختلف است. این برجها سوراخهایی به شکل ذوزنقه دارند که به نگهبانان اجازه میداد تمام شهر را زیر نظر بگیرند، در حالی که خودشان کمتر در معرض تیر دشمن قرار میگرفتند. علاوه بر این، برجهای نگهبانی زیادی در سطح شهر پراکنده شدهاند.
چهار لایه دیوار دفاعی برای محافظت از ساکنان ارگ در برابر هجوم دشمنان ساخته شده بود.
دروازههای شهر نیز بنا بر نیازهای ساکنان در جاهای مختلف ساخته شده بودند و اولین دیوار دفاعی شهر دارای چهار دروازه بزرگ اصلی بود.
در ارگ بم سه نوع خانه مختلف وجود داشت:
– خانههای کوچک با ۲ یا ۳ اتاق برای خانوادههای کمدرآمد
– خانههای متوسط با ۳ یا ۴ اتاق برای خانوادههای با وضعیت متوسط
– خانههای بزرگ با چندین اتاق، حیاط و امکانات بیشتر برای ثروتمندان و اشراف
مسجد جامع ارگ بم یکی از مهمترین بناهای آن است که مخصوص اعتکاف و نذر کردن مردم بود. قبل از دوره صفویه، از مساجد و حسینیهها برای خرید و فروش کالا به مردم نیز استفاده میشد.
در خانههای بزرگ، بادگیرهای چهارطرفه و در خانههای کوچکتر، بادگیرهای تکی نصب شده بود تا باد از جهتهای مختلف به داخل خانه جریان یابد و فضای داخل را خنک کند.
مکان دروازه اصلی شهر در مسیر وزش بادهای قوی انتخاب شده و در مسیر این بادها حوضچههای کوچکی ساخته شده بود که هم هوا را خنک میکرد و هم گرد و غبار آن را میگرفت.
در این ارگ سه حلقه چاه وجود دارد: یکی در میدان توپخانه، یکی کنار عمارت چهارفصل و دیگری در محل اصطبل. آب دو رشته قنات از طریق یک ساختمان توزیع (پخشگاه) تقسیم میشد و بخشی از آن با لولههای سفالی به قسمتهای مختلف از جمله حمام عمومی میرسید.
پس از وقوع زلزله، استخوانهایی از دیوارهای ارگ بم بیرون ریخت که متعلق به پسران خردسال بین ۱ تا ۶ سال و از غیرمسلمانان بود. پس از انجام بررسیهای لازم، این اجساد در همان محل به خاک سپرده شدند.
در پنجم دیماه سال ۱۳۸۲، زمینلرزهای با قدرت ۶.۶ ریشتر، شهر بم را به لرزه درآورد. این رویداد غمانگیز، علاوه بر تلفات جانی و خسارتهای مالی گسترده، باعث شد که نزدیک به ۸۰ درصد از ارگ تاریخی بم فرو بریزد. با این حال، خیلی زود تلاشها برای بررسی و بازسازی این بنای ارزشمند شروع شد.
نود و نه درصد از کارهای بازسازی ارگ بم را مردم محلی و کارشناسان بومی انجام دادند. علاوه بر این، سازمان جهانی یونسکو و کشورهایی مانند ایتالیا، فرانسه و ژاپن نیز با ارائه کمکهای مالی و فنی، نقش مهمی در نوسازی این اثر تاریخی ایفا کردند.
سرانجام در سال ۱۳۹۰، پروژه مرمت ارگ بم به پایان رسید و این بنای باشکوه بار دیگر آماده شد تا از مسافران و گردشگران استقبال کند. البته بخشی از خرابیهای ناشی از زلزله، به عمد دستنخورده باقی ماند تا یادآور آن رویداد تلخ و بخشی از تاریخ پر فراز و نشیب ارگ بم باشد.
بیشتر بخوانید: درباره ارگ بلقیس
