معنی ضرب المثل ” گهی پشت به زین و گهی زین به پشت “

در زندگی روزمره، ضرب‌المثل‌های زیادی وجود دارند که با بیانی ساده، حقایق عمیقی را نشان می‌دهند. یکی از این ضرب‌المثل‌های پرمعنی، «گهی پشت به زین و گهی زین به پشت» است. این عبارت ظاهراً ساده، اما دربردارنده مفهومی مهم درباره ناپایداری شرایط زندگی و تغییر دائمی روزگار است.

**معنی و مفهوم اصلی:**

این ضرب‌المثل به وضعیت کسی اشاره می‌کند که گاهی در موقعیتی خوب و قدرتمند قرار دارد و گاهی در شرایطی دشوار و ضعیف. در اصل، این مثل بیانگر این است که زندگی همیشه بر یک مدار نمی‌چرخد و روزگار دائماً در حال تغییر است.

– **”پشت به زین”**: این بخش نشان‌دهنده شرایط مطلوب و قدرت است. وقتی سوارکاری پشتش به زین اسب باشد، یعنی کنترل کامل دارد، راحت نشسته و مسیر را به خوبی می‌بیند. این حالت نماد موفقیت، آسایش و تسلط بر اوضاع است.
– **”زین به پشت”**: این بخش بیانگر شرایط سخت و شکست است. وقتی زین به پشت بیفتد، یعنی سوارکار کنترل خود را از دست داده، زمین خورده و در موقعیتی دشوار و شرم‌آور قرار گرفته است. این حالت نماد مشکلات، ناکامی‌ها و روزهای سخت است.

پس معنی کلی مثل این است: گاهی انسان آنقدر موفق و خوشبخت است که گویی بر اسب قدرت سوار شده و پشتش به زین است (حالتی آرام و مسلط)، و گاهی آنقدر بخت از او روی می‌گرداند که گویی از اسب افتاده و زین بر پشتش مانده است (حالتی درمانده و شکست‌خورده).

**داستان ضرب‌المثل:**

در روزگاران قدیم، مرد ثروتمند و قدرتمندی زندگی می‌کرد که اسبی زیبا و چابک داشت. زین این اسب از بهترین چرم ساخته شده و با نقره تزئین شده بود. این مرد، که بسیار مغرور بود، همیشه با تکبر بر اسبش سوار می‌شد و به دیگران فخر می‌فروخت. او همیشه در حالتی سوار می‌شد که پشتش به زین تکیه داشت و این حالت، نشانه قدرت و ثروت فراوان او بود.

روزی از روزها، همین مرد ثروتمند برای تفریح به شکار رفت. در میان راه، ناگهان گرگی از جنگل بیرون پرید. اسب از ترس گرگ رم کرد و شروع به دویدن دیوانه‌وار کرد. مرد که کنترل اسب را از دست داده بود، نتوانست خود را روی اسب نگه دارد و با شدت زیادی به زمین افتاد. در حین افتادن، پای او در رکاب اسب گیر کرد و اسب همچنان به دویدن ادامه داد. وقتی اسب finalmente ایستاد، مرد خود را در وضعیتی شرم‌آور دید: زین اسب روی پشتش افتاده بود و او به سختی می‌توانست خود را آزاد کند.

مرد فقیری که از آن حوالی رد می‌شد، این صحنه را دید. او که روزی از سر تکبر آن مرد ثروتمند، تحقیر شده بود، با دیدن این صحنه آهی کشید و با خود گفت: «این است روزگار؛ گاهی پشت به زین و گاهی زین به پشت.» یعنی گاهی شخص آنقدر قدرتمند است که با آرامش بر اسب تکیه می‌زند، و گاهی آنقدر بدبخت می‌شود که زین بر پشتش می‌افتد.

از آن روز به بعد، این عبارت به ضرب‌المثلی تبدیل شد که بی‌ثباتی دنیا و تغییر دائمی شرایط زندگی را نشان می‌دهد. این داستان به ما یادآوری می‌کند که در روزهای خوب، مغرور نشویم و در روزهای سخت، ناامید نگردیم؛ زیرا زندگی همیشه در حال چرخش است.

در این بخش به سراغ معنای یکی از ضرب‌المثل‌های معروف ایرانی می‌رویم که از شعرهای زیبای شاهنامه فردوسی بزرگ گرفته شده است. در ادامه مفهوم و داستان این مثل را به زبانی ساده مرور می‌کنیم.

ضرب المثل گهی پشت به زین و گهی زین به پشت یعنی چه؟

روزگار همیشه بر وفق میل ما پیش نمی‌رود. گاهی همه چیز به خوبی و خوشی پیش می‌رود و ما احساس خوشبختی و موفقیت می‌کنیم. اما گاهی نیز با وجود تمام تلاش‌مان، به نتیجه‌ای نمی‌رسیم و در برابر مشکلات ناامید و غمگین می‌شویم.

در حدیثی از امیرمومنان علی علیه السلام آمده است:
الدَّهرُ يَومانِ: فيَومٌ لَكَ و يَومٌ علَيكَ، فإذا كانَ لكَ فلا تَبطَرْ، وإذا كانَ عَليكَ فلا تَحزَنْ، فَبِكِلَيهِما سَتُختَبَرُ؛
یعنی: روزگار دو روز است؛ روزى به كام تو و روزى به زيان تو. چون به كام تو بود، سرمست مشو و چون به زيان تو بود، غمناک مباش ؛ زيرا هر دو مايه آزمايش توست.

منظور از “زین”، همان پوشش چرمی است که روی چهارپایان می‌اندازند و سپس بر روی آن می‌نشینند.

داستان ضرب المثل

رستم، قهرمان بزرگ و مشهور ایران، پس از پیروزی در جنگ با افراسیاب، به جایی رفت تا استراحت کند و خستگی نبرد را از تن بیرون کند. او قصد داشت شکار کند تا غذایی برای خود فراهم نماید. دشمنانش که از رستم شکست سختی خورده بودند، نقشه کشیدند تا اسبش، رخش، را وقتی که او خواب است، بدزدند. آنها فکر می‌کردند بخش بزرگی از قدرت رستم به خاطر اسب نیرومندش است.

وقتی رستم به خواب عمیقی فرو رفت، چند سرباز دشمن از پشت درختان سعی کردند با طناب رخش را بگیرند. پس از چند بار تلاش، بالاخره موفق شدند و اسب را با خود بردند. وقتی رستم بیدار شد و متوجه شد رخش نیست، بسیار نگران و پریشان شد و دنبال ردپاهای اسب به راه افتاد.

در این حین، بی‌آنکه متوجه باشد، زین اسب را روی دوش خود انداخته بود و به جستجو ادامه می‌داد. ناگهان به خود آمد و دید مدت زیادی است که زین را بر دوش کشیده است. در این لحظه با خود گفت: گهی پشت به زین و گهی زین به پشت!

همی گشت، چون بارگی را نیافت
سراسیمه سوی سمنگان شتافت
چنین است رسم سرای درشت
گهی پشت به زین، گهی زین به پشت

معنای ظاهری این سخن این است که گاهی تو سوار بر اسبی و زین زیر توست، و گاهی اسبی در کار نیست و تو مجبوری زین را خودت حمل کنی. اما مفهوم عمیق‌تر آن این است: زندگی همیشه یکسان نیست؛ یک روز در اوج موفقیت و شادی هستی و روز دیگر درگیر مشکلات و سختی‌ها.

ضرب المثل های فارسی محبوب
اختصاصی-آدینوشاپ