تحقیق در مورد زندگی محمد بن موسی خوارزمی

زندگی یک دانشمند بزرگ: خوارزمی

ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی، یکی از بزرگترین دانشمندان تاریخ است که در دوران طلایی اسلام زندگی می‌کرد. او در شهر خوارزم که امروزه در ازبکستان قرار دارد، به دنیا آمد. بیشتر عمر خود را در بغداد گذراند و در «بیت الحکمه» که مرکز علمی مهمی بود، فعالیت داشت.

خوارزمی در زمینه‌های گوناگونی مانند ریاضیات، جغرافیا، ستاره‌شناسی و تاریخ مطالعه می‌کرد. اما بیشترین شهرت او به خاطر کارهایش در ریاضیات است.

کتاب «الجبر و المقابله» او، پایه‌گذار دانش جبر در جهان شد. حتی کلمه «الگوریتم» از نام او گرفته شده است. او روش‌های سیستماتیک برای حل معادلات ریاضی ارائه داد که تا امروز نیز کاربرد دارند.

همچنین، او نقشه‌های دقیقی از دنیای شناخته‌شده در آن زمان绘制 کرد و کتاب‌های مهمی در زمینه ستاره‌شناسی نوشت.

کارهای خوارزمی نه تنها در جهان اسلام، بلکه در اروپای قرون وسطی نیز بسیار تاثیرگذار بود و پایه‌های بسیاری از پیشرفت‌های علمی بعدی را بنا نهاد.

ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی، دانشمند بزرگ ایرانی در زمینه‌های ریاضی، ستاره‌شناسی و تاریخ بود. او به احتمال زیاد بین سال‌های ۱۷۰ تا بعد از ۲۳۲ هجری قمری در دوران حکومت عباسیان زندگی می‌کرد.

خوارزمی بیشتر به خاطر کارهای مهمش در ریاضیات و به ویژه دانش جبر مشهور است، تا جایی که از او به عنوان پدر جبر یاد می‌شود. در قرون وسطی، ایده‌های او تأثیر زیادی بر تفکر ریاضی گذاشت. پژوهش‌ها و کتاب‌های این دانشمند بزرگ قرون وسطی، هنوز هم مورد استفاده قرار می‌گیرد و کتاب مشهورش به نام “جبر و مقابله” توسط بسیاری از مترجمان نامدار آن دوران به زبان‌های دیگر ترجمه شد.

خوارزمی در حل معادلات ساده و معادلات درجه دوم مهارت زیادی داشت. کتاب او با نام لاتینی “Algoritmi de numero Indorum” که در واقع ترجمه‌ای از اثرش درباره اعداد هندی است، باعث شد سیستم عددنویسی در اروپا از روش رومی به روش هندی-عربی تغییر کند؛ روشی که هنوز هم در اروپا و سراسر جهان رواج دارد. همچنین، واژه “جبر” در اروپا به طور کلی از کتاب خوارزمی گرفته شده و اصطلاح امروزی “الگوریتم” نیز از نام او برگرفته شده است.

زندگی‌ نامه خوارزمی

اگرچه خوارزمی کتاب‌ها و پژوهش‌های زیادی در زمینه‌های مختلف علمی از خود به جای گذاشته، اما درباره جزئیات زندگی، تاریخ تولد و محل زادگاه او اطلاعات دقیق و یکسانی در دست نیست. برخی سال تولد او را بین ۱۶۴ تا ۱۸۴ هجری قمری نوشته‌اند، اما تاریخ درگذشتش که سال ۲۳۲ هجری قمری است، قطعی‌تر به نظر می‌رسد.

همان‌طور که از نامش پیداست، احتمالاً در شهر خوارزم متولد شده، اما طبری در کتابش پسوند «قُطرُ بُلّی» را هم به نام او اضافه کرده و اشاره کرده که ممکن است خوارزمی در منطقه‌ای بین رودخانه‌های دجله و فرات به دنیا آمده باشد و به خاطر نیاکانش به خوارزم منسوب شده باشد. طبری به او لقب «المجوسی» نیز داده که نشان می‌دهد خوارزمی به مغان زرتشتی نسبت داشته و احتمالاً پدرانش یا حتی خود او مدتی بر این آیین بوده‌اند. با این حال، مسلمان بودن خوارزمی قطعی است؛ چرا که در مقدمه کتاب جبر خود، چهره‌ای متدین و پایبند به دین اسلام از خود نشان می‌دهد.

در دوران خلافت مأمون، خوارزمی به عضویت دارالحکمه درآمد. دارالحکمه مرکزی علمی در بغداد بود که زیر نظر مأمون اداره می‌شد و دانشمندان زیادی در آن فعالیت می‌کردند. خوارزمی در این مرکز، کارهای دیوفانت را در زمینه دانش جبر ادامه داد و به گسترش این علم کمک کرد.

آثار خوارزمی در ریاضی

**جمع و تفریق:** این کتاب از رقم‌های هندی (که به آن‌ها رقم‌های عربی هم می‌گویند) استفاده می‌کرد. این اثر، اولین کتابی بود که روش ارزش مکانی اعداد را — که آن هم ریشه هندی داشت — به شکلی دقیق و منظم توضیح می‌داد. امروزه فقط ترجمه لاتینی این کتاب در دسترس است و تنها نسخه آن با عنوان «Algorithmi numero indorum» در کتابخانه دانشگاه کمبریج نگهداری می‌شود.

**جبر و مقابله:** این کتاب درباره ریاضیات پایه است و احتمالاً نخستین کتاب جبری است که به زبان عربی نوشته شده. خوارزمی با دنبال کردن مطالعات دیوفانتوس، دانش جبر را گسترش داد و کتاب «الجبر و المقابله» را نوشت و آن را به مأمون، خلیفه عباسی، تقدیم کرد.

**حساب عدد هندی:** پس از کتاب جبر، اثر ریاضی دیگری منتشر شد که یک رساله ساده در زمینه حساب بود. در این کتاب نیز از رقم‌های هندی (که گاهی به اشتباه رقم‌های عربی نامیده می‌شوند) استفاده شده بود. این کتاب نیز اولین اثری محسوب می‌شد که نظام ارزش مکانی — با ریشه هندی — را به شکلی اصولی و طبقه‌بندی شده آموزش می‌داد.

آثار خوارزمی در نجوم و جغرافیا

یکی از آثار مهمی که خوارزمی به مأمون تقدیم کرد، کتابی به نام «زیج السند هند» است. این کتاب با بسیاری از نوشته‌های نجومی بعدی در جهان اسلام تفاوت داشت. اصل عربی این اثر امروزه در دسترس نیست و تنها یک ترجمه لاتین از آن باقی مانده که توسط مسلمه مجریطی، منجم مسلمان قرن دهم میلادی در قرطبه، انجام شده است. از طریق همین ترجمه و جدول‌های طلیطلی بود که برخی از روش‌های محاسباتی هندی که خوارزمی از آن‌ها استفاده کرده بود، به اروپای غربی راه یافت.

📚 بیشتر بدانید: درباره علم نجوم

کتاب «صورة الارض»: این کتاب در زمینه جغرافیا نوشته شده و تاریخ نگارش آن به حدود سال‌های ۱۹۵–۱۹۶ هجری برمی‌گردد. در این اثر، فهرستی از طول و عرض جغرافیایی شهرها و مکان‌های مهم آن زمان ارائه شده است.

مقاله «استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم»: این رساله کوتاه به موضوع تقویم یهودیان می‌پردازد و قواعدی برای محاسبه طول ماه و سال بر اساس این تقویم ارائه می‌دهد. همچنین در آن به دورهٔ ۱۹ ساله کبیسه‌گیری قمری، تاریخ آفرینش حضرت آدم، آغاز گاهشماری سلوکی و نیز مقایسهٔ مقارنه‌ها و مقابله‌های ماه و خورشید بر اساس تقویم یهودی اشاره شده است.

کتاب‌های مربوط به اسطرلاب: خوارزمی دو کتاب درباره اسطرلاب نوشته است. اولی با عنوان «عمل الاسطرلاب» که روش ساخت اسطرلاب را آموزش می‌دهد، و دومی «العمل بالاسطرلاب» که شیوهٔ کار با آن را شرح می‌دهد. در این دو کتاب، از کاربرد اسطرلاب در حل مسائل مختلف نجومی مانند تعیین ارتفاع خورشید و مشخص کردن طول و عرض جغرافیایی یک نقطه بر روی زمین سخن گفته شده است.

کتاب «الرخامه»: این اثر به موضوع ساعت‌های آفتابی افقی و تعیین وقت نمازها اختصاص دارد. محتوای این کتاب بعدها پایه‌ای برای محاسبات مثلثات کروی شد.