تحقیق در مورد قالب شعری دوبیتی

دوبیتی، یکی از قالب‌های زیبا و کهن شعر فارسی است که با وجود سادگی، عمق احساس بسیاری را در خود جای می‌دهد. این قالب از تنها چهار سطر تشکیل شده است که به آن یک بیتِ دوبندی یا همان دوبیتی می‌گویند.

هر دوبیتی از دو بیت تشکیل می‌شود و وزن عاطفی و غنایی دارد، یعنی بیشتر برای بیان احساسات، اندوه، شادی، عشق و حکمت‌های ساده و پندآموز به کار می‌رود.

از نظر قافیه، معمولاً مصراع اول، دوم و چهارم با هم همقافیه هستند و مصراع سوم می‌تواند قافیه مستقل داشته باشد (الگوی قافیه: A A B A). این آرایش قافیه به شعر لحن موزون و دلنشینی می‌بخشد.

قدمت دوبیتی به پیش از اسلام برمی‌گردد و گمان می‌رود ریشه در ترانه‌های محلی و فولکلور ایران داشته باشد. این قالب در میان مردم عادی هم بسیار محبوب بود و برای انتقال داستان‌ها و احساساتشان از آن استفاده می‌کردند.

یکی از بزرگ‌ترین استادان دوبیتی‌سرایی در تاریخ ادبیات ایران، باباطاهر عریان است. دوبیتی‌های او به زبان لری سروده شده و پر از مفاهیم عمیق عاشقانه و عارفانه است که پس از قرن‌ها همچنان زنده و تاثیرگذار هستند.

به مرور زمان، دوبیتی راه خود را به شعر کلاسیک باز کرد و شاعران بزرگی مانند عطار و مولوی نیز از این قالب برای بیان مفاهیم عرفانی استفاده نمودند. امروزه نیز دوبیتی به عنوان یک شکل شاعرانهِ محبوب و تاثیرگذار زنده است و بسیاری از شاعران معاصر در کارهای خود از آن بهره می‌برند.

در این بخش، شما با سبک شعر دو بیتی آشنا خواهید شد. در ادامه با ما همراه باشید.

قالب شعری دوبیتی چیست؟

دوبیتی، یکی از گونه‌های کهن شعر فارسی است که عواطف و احساسات ژرف شاعر را به نمایش می‌گذارد. به این قالب شعری، «ترانه» نیز گفته می‌شود. هر دوبیتی از دو بیت یا چهار سطر تشکیل می‌شود که در بیشتر موارد، سطر اول، دوم و چهارم با هم هم‌قافیه هستند. شکل کلی آن به این صورت است:

———————✖       ———————✖
———————         ———————✖

نمونه‌ای از دوبیتی باباطاهر:
دو زلفانت گرم تار ربابم
ته که با مو سر یاری نداری
چه می‌خواهی ازین حال خرابم
چرا هر نیمه‌شو آیی به خوابم

در برخی موارد نادر، هر چهار سطر دوبیتی هم‌قافیه هستند. این نوع دوبیتی به این شکل نمایش داده می‌شود:

———————✖        ———————✖
———————✖         ———————✖

مانند این دوبیتی از باباطاهر:
ز دست دیده و دل هر دو فریاد
بسازم خنجری نیشش ز فولاد
هر آنچه دیده بیند دل کند یاد
زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

از میان شاعرانی که در سرودن دوبیتی مهارت داشتند، می‌توان به افرادی مانند باباطاهر عریان، فایز دشتی، مفتون بردخونی دشتی، ملاحسن کبگانی، ملا محمد نادم، شفیق شهریاری، عابدین دشتی، بندار رازی، پورفریدون، شرفشاه گیلانی و شمس مغربی اشاره کرد که باباطاهر و فایز از نامدارترین آن‌ها به شمار می‌روند. همچنین در میان شاعران امروزی، مرحوم حسن حسینی و قیصر امین‌پور نیز دوبیتی‌های زیبایی سروده‌اند.

تاریخچه دوبیتی

دوبیتی از دیرباز محبوب‌ترین شکل شعر در میان مردم، به‌ویژه روستاییان با سلیقه و چوپانانی با گویش‌های دلنشین بوده است. در کتاب‌های ادبی، این قالب شعری با عنوان «فَهلَوی» یا «فهلویات» شناخته می‌شود. حتی در دوره ساسانیان نیز دوبیتی کاربرد داشته و مردم در آن زمان به آن «ترانک» می‌گفته‌اند.

ویژگی‌های دوبیتی

دوبیتی‌ها معمولاً توسط افراد عادی و مردم روستاها سروده می‌شده‌اند. به همین دلیل، زبانی که در این قالب شعری به کار رفته، بسیار روان و ساده است.

سادگی کلام در دوبیتی‌ها باعث شده بعضی از این شعرها یا حتی بخش‌هایی از آنها، در میان مردم رواج زیادی پیدا کند و مانند ضرب‌المثل در صحبت‌های روزمره استفاده شود.

علاوه بر این، دوبیتی‌های محلی گویای شیوه زندگی، فرهنگ و رسوم گذشته مردم هستند و از این طریق، بخشی از تاریخ اجتماعی ما را روایت می‌کنند.

تفاوت دوبیتی و رباعی

دوبیتی و رباعی دو نوع شعر هستند که در دو مورد اصلی با هم فرق دارند.

اول از نظر وزن:
دوبیتی وزن خاصی دارد که با الگوی «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» شناخته می‌شود.
اما وزن رباعی بر اساس «لاحول ولا قوة الا بالله» است.

دوم از نظر موضوع:
دوبیتی بیشتر درباره احساسات عاشقانه و عارفانه است؛ مثل سختی دوری، اندوه و یاد معشوق.
در مقابل، رباعی معمولاً به موضوعات فلسفی و فکری می‌پردازد.

چهارپاره یا دوبیتی پیوسته

شعری که از چند دوبیتی پشت سر هم تشکیل شده و هر دوبیتی قافیه‌ی جداگانه‌ای دارد، اما همه‌ی آنها یک مفهوم کلی را بیان می‌کنند، «چهارپاره» یا «دوبیتی پیوسته» نامیده می‌شود. در این نوع شعر، مصراع‌های دوم و چهارم هر بند با هم هم‌قافیه هستند. الگوی آن به این صورت است:
———————       ———————✖
———————      ———————✖
———————       ———————✖
———————       ———————✖

برای نمونه، به این چهارپاره از فریدون توللی توجه کنید:

بلم آرام چون قویی سبکبار
به نرمی بر سر کارون همی‌رفت
به نخلستان ساحل قرص خورشید
ز دامان افق بیرون همی‌رفت
شفق بازیکنان در جنبش باد
شکوه دیگر و راز دگر داشت
به دشت پر شقایق باد سرمست
تو پنداری که پاورچین گذر داشت
جوان پاروزنان بر سینة موج
بلم می‌راند و جانش در بلم بود
صدا سر داده مسکین در ره باد
گرفتار دل و بیمار غم بود

از شاعران سرشناسی که در سرودن چهارپاره مهارت داشتند، می‌توان از فریدون مشیری، ملک‌الشعرای بهار، فریدون توللی، فروغ فرخزاد، هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، حمیدی شیرازی و خانلری نام برد.

نمونه دوبیتی

مکن کاری که بعداً پشیمان شوی
وقتی روز قیامت نامه اعمالت را می‌خوانند
اگرچه دنیا بزرگ است، برایت کوچک و تنگ شود
و وقتی نتیجه کارهایت را ببینی، شرمنده گردی
«باباطاهر»

دلم اینجا، در کنار معشوقم مانده
خدایا، سفر را برای «فایز» آسان کن
خدایا، این سفر کی به پایان می‌رسد؟
تا بار دیگر بتواند روی یار را ببیند
«فایز دشتی»

همانند نی، با صدایی خسته نماز می‌خوانم
دور از خانه اصلی خود هستیم و این طبیعی است
در حالی که از پای افتاده‌ایم، نشسته نماز می‌خوانیم
در سفر، با دل شکسته نماز می‌خوانیم
«قیصر امین‌پور»

پیشنهاد: قالب شعری چهارپاره
مخصوص-آدینوشاپ