تحقیق در مورد قالب شعری مثنوی

قالب شعری مثنوی یکی از قدیمی و محبوب‌ترین قالب‌ها برای سرودن شعرهای بلند به زبان فارسی است. در این قالب، هر بیت دارای دو سطر است که هر دو سطر با هم قافیه دارند. اما نکته جالب این است که قافیه در هر بیت عوض می‌شود. یعنی هر بیت، قافیه جداگانه‌ای دارد و این ویژگی به شاعر اجازه می‌دهد تا داستان‌های طولانی، حکایت‌های پندآموز و مطالب عمیق را به راحتی و بدون محدودیت قافیه بیان کند.

به دلیل این آزادی عمل، از مثنوی بیشتر برای نوشتن شعرهای روایی، عرفانی و اخلاقی استفاده شده است. کتاب معروف «مثنوی معنوی» مولانا یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این سبک است.

**وزن شعر در مثنوی**
در مورد وزن شعر مثنوی باید گفت که این قالب، وزن ثابت و مشخصی ندارد. شاعر می‌تواند هر وزن شعری که مناسب موضوعش باشد را انتخاب کند. با این حال، برخی از وزن‌ها به دلیل داشتن حال و هوایی خاص، بیشتر در مثنوی به کار رفته‌اند. برای مثال:
– وزن «فَعولن فَعولن فَعولن فَعول» (که به آن وزن «رَمَل» هم می‌گویند) برای بیان مطالب عرفانی و پندآموز بسیار پرکاربرد است.
– وزن «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» نیز از دیگر وزن‌های محبوب در این زمینه است.

در پایان، زیبایی مثنوی در سادگی و انعطاف آن است. این قالب مانند یک رودخانه جاری است که شاعر می‌تواند داستان‌ها و اندیشه‌های بی‌پایان خود را در آن جاری کند.

در ادامه، این سبک شعر را بیشتر به شما معرفی می‌کنیم. با آدینوشاپ همراه بمانید.

قالب شعری مثنوی چیست؟

قالب شعری مثنوی یکی از گونه‌های شعر فارسی است که از حدود قرن سوم و چهارم هجری مورد استفاده شاعران قرار گرفته است. نام مثنوی از کلمه‌ای عربی گرفته شده که به معنای “جفت” یا “دو تایی” است. این نام‌گذاری به دلیل ویژگی قافیه‌بندی در این سبک شعری است.

در مثنوی، هر بیت به تنهایی قافیه‌ی مخصوص به خود را دارد، اما تمام ابیات در یک وزن عروقی یکسان سروده می‌شوند. از این قالب معمولاً برای بیان داستان‌های بلند، روایت‌های منظوم و مطالب آموزشی استفاده می‌شود. همانطور که اشاره شد، در این سبک هر بیت قافیه‌ی جداگانه‌ای دارد و به همین دلیل شاعر می‌تواند به راحتی تعداد زیادی بیت بنویسد، بدون اینکه در بند محدودیت قافیه باشد. به همین خاطر، بعضی از مثنوی‌های بسیار طولانی با بیش از پنج هزار بیت نیز در ادبیات فارسی دیده می‌شود.

اوزان مورد استفاده در قالب مثنوی

مثنوی را می‌توان با وزن‌های گوناگونی سرود، اما سه وزن پرکاربرد و شناخته‌شده برای این قالب شعری عبارت‌اند از:

– فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعول
– مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعیل
– فاعلاتُن مَفاعِلُن فَعَلُن

مضمون‌ها در مثنوی

مثنوی نوعی شعر است که برای موضوعات گوناگون به کار می‌رود، اما بیشترین کاربرد آن برای روایت داستان‌هاست. در ادامه، برخی از رایج‌ترین موضوعاتی که در قالب مثنوی سروده می‌شوند، آورده شده است.

۱. **حماسی**: یکی از برترین نمونه‌های مثنوی با درونمایه حماسی، کتاب شاهنامه فردوسی است.

بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
نمیرم از این پس که من زنده ام
که تخم سخن را پراکنده ام

۲. **معرفتی و عارفانه**: از آثار برجسته در این زمینه، کتاب “منطق الطیر عطار نیشابوری” است. همچنین مثنوی معنوی مولوی نیز نمونه مشهور دیگری در این سبک به شمار می‌رود.

بشنو از نی چون حکایت میکند
از جدایی ها شکایت میکند
از نیستان تا مرا ببریده‌اند
در نفیرم مرد و زن نالیده‌‌اند

۳. **عاشقانه**: داستان‌هایی مانند خسرو و شیرین و لیلی و مجنون از نمونه‌های معروف مثنوی‌های عاشقانه هستند.

چون رایت عشق آن جهانگیر
شد چون مه لیلی آسمان گیر
هر روز خنیده نام تر گشت
در شیفتگی تمام تر گشت

کهن‌ترین مثنوی موجود، کتاب کلیله و دمنه است که رودکی آن را به شعر درآورده است؛ هرچند امروزه تنها بخش‌های کمی از آن باقی مانده است.

شاعران قالب شعری مثنوی

۱- فردوسی: حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه را در وزن شعری خاصی به نام «فعولن، فعولن، فعولن، فَعَل» سرود.

۲- نظامی گنجوی: نظامی شش کتاب بزرگ به سبک مثنوی نوشته است که نام آن‌ها عبارت است از: اقبالنامه، شرفنامه، مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، هفت پیکر و لیلی و مجنون.

۳- مولوی: مولانا جلال‌الدین، مثنوی معنوی را در وزن «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن» به نظم درآورده است.

۴- سنایی غزنوی: این شاعر پنج اثر معروف به سبک مثنوی دارد: عقل نامه، سنایی آباد، طریق التحقیق، سیرالعباد الی المعاد و کارنامه بلخ.

۵- عطار نیشابوری: عطار در آثار خود مانند مظهر الاسرار، منطق الطیر، مظهر العجایب و لسان‌الغیب از وزن‌های کوتاه و روان استفاده کرده است.
هست وادی طلب آغاز کار،
وادی عشق از آن پس بی کنار
سِیُم وادیست از آن معرفت
هست چهارم وادی استغنا صفت

۶- خواجوی کرمانی: دو مثنوی معروف خواجوی کرمانی، «گل و نوروز» و «همای و همایون» هستند.

۷- جامی: جامی در کتاب هفت اورنگ، هر بخش را با یک وزن شعری متفاوت نوشته است.

۸- خاقانی شروانی: این شاعر اثر مشهوری به نام تحفه العراقین دارد که به سبک مثنوی سروده شده است.

۹- وحشی بافقی: او مثنوی ناظر و منظور را در وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» سروده است.

مثنوی در شعر معاصر

تغییر در وزن‌های رایج شعر برای سرودن مثنوی، در شعرهای دوره معاصر به‌ویژه در زمان قاجار، به دلیل نداشتن آهنگ جذاب و گوشنواز، مورد توجه شاعران قرار نگرفت.

نتیجه گیری

قالب شعری مثنوی از دیرباز تاکنون، یکی از پراستفاده‌ترین قالب‌ها برای نوشتن سرگذشت‌نامه‌ها و روایت داستان‌ها بوده است. همچنین، برخی از گران‌بهاترین کتاب‌های ادبی در تاریخ ایران، در این قالب سروده شده‌اند. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، شاهنامه، برجسته‌ترین و عظیم‌ترین نمونه در میان این آثار به شمار می‌رود.
بیشتر بخوانید: در مورد قالب شعری قصیده