تحقیق در مورد گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه، بنایی شگفت‌انگیز و تاریخی در ایران است که لقب بزرگترین گنبد آجری جهان را به خود اختصاص داده است. این سازه عظیم و باشکوه، در شهر سلطانیه قرار دارد و هر ساله گردشگران زیادی را از سراسر دنیا به سوی خود جذب می‌کند.

این گنبد، نمونه‌ای بی‌نظیر از هنر و مهندسی معماری ایرانی در گذشته است. ساخت آن در دوره ایلخانیان به پایان رسید و از آن زمان تا به امروز، پابرجا و استوار مانده است. رنگ آبی کاشی‌های گنبد، از دور خودنمایی می‌کند و زیبایی آن را چندین برابر کرده است.

گنبد سلطانیه نه تنها یک اثر تاریخی، بلکه نمادی از فرهنگ و تمدن غنی ایران به شمار می‌رود. این بنا در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده و اهمیت آن در سطح جهانی مورد تأیید قرار گرفته است.

گنبد سلطانیه یکی از برجسته‌ترین آثار معماری از دوره ایلخانیان به شمار می‌رود. این بنا در فاصله‌ی ۳۷ کیلومتری شهر زنجان قرار دارد. ساختمان گنبد دارای هشت ضلع است و ارتفاع آن ۴۸٫۵ متر و قطر دهانه‌ی آن ۲۵٫۵ متر است. این گنبد، بزرگترین گنبد ساخته‌شده از خشت در سراسر جهان است و پس از کلیسای سانتا ماریا دل فیوره و مسجد ایاصوفیه، سومین گنبد بزرگ دنیا محسوب می‌شود.

ماجرای ساخت گنبد سلطانیه

در سال ۷۰۳ هجری قمری، سلطان محمد خدابنده (الیجایتو) که در آن زمان حکومت را در دست داشت، دستور داد تا آرامگاهی در شهر سلطانیه بسازند. هدف او انتقال پیکر امام علی(ع) از نجف به این شهر، که پایتخت ایلخانیان بود، بیان شد. البته این تصمیم با مخالفت جدی عالمان و روحانیون شیعه روبه‌رو شد.

او این مسئولیت را به وزیر مورد اعتمادش، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی سپرد. ساخت این بنای باشکوه، زیر نظر معماری به نام سید علی شاه، با کمک سه هزار کارگر و در طول ده سال به پایان رسید. پس از آن، سه سال دیگر نیز صرف تزئینات و آراستن گنبد آن شد. در نهایت، این بنا به عنوان آرامگاه خود سلطان محمد خدابنده مورد استفاده قرار گرفت.

معماری بنا

این گنبد فیروزه‌ای رنگ را می‌توان یک اثر برجسته از معماری سبک آذری به شمار آورد. این بنا هشت‌ضلعی است و هشت مناره دارد. در ابتدا، پوشش بیرونی آن از آجر و کاشی ساخته شده بود و روی آن نام خدا، حضرت محمد، امام علی و نیز نام سلطان محمد نوشته شده بود؛ اما بعدها به دستور خود سلطان محمد و به دلیلی نامشخص، روی این لایه را با گچ پوشاندند. گنبد سلطانیه را قدیمی‌ترین ساختمان دوپوش در ایران می‌دانند.

این بنا از سه بخش اصلی تشکیل شده است:

بخش نخست: ورودی، که در واقع بخش اصلی و مرکزی بنا محسوب می‌شود.

بخش دوم: تربت‌خانه، که در سمت جنوبی گنبد قرار گرفته است. دلیل نامگذاری آن این است که در ساختش از خاک کربلا و نجف استفاده شده است. درِ ورودی این قسمت آن‌قدر کوتاه ساخته شده که برای وارد شدن به آن باید خم شد.

بخش سوم: سردابه، که محل دفن پادشاهان دوره ایلخانی بوده است.

سرنوشت سلطانیه در طول تاریخ

پس از درگذشت الجایتو، در دوره حکومت تیموریان، آسیب‌های زیادی به گنبد سلطانیه و دیگر ساختمان‌های به‌جامانده از دوران ایلخانی وارد شد. میرانشاه، که پسر تیمور بود، در زمان فرمانروایی خود دستور داد تا بناهای تاریخی سلطانیه را خراب کنند و حتی قبر الجایتو را شکافته و جسد او را بیرون آوردند.

در عصر صفوی، اگرچه سلطانیه دیگر آن رونق گذشته را نداشت، اما همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین توقف‌گاه‌های میان راهی بین تبریز و منطقه ییلاقی امرای صفوی مورد استفاده قرار می‌گرفت. با شروع حکومت قاجار، این شهر به دو دلیل دوباره آسیب‌های جدی دید: یکی به خاطر جنگ‌های ایران و روس، و دیگری به دلیل اقدامات فتحعلی‌شاه در تخریب بناهای تاریخی.

در سال ۱۲۹۰ قمری، زمین‌لرزه‌ای سخت در منطقه رخ داد و آنچه از بناها باقی مانده بود نیز ویران شد. حتی مسجد جامع سلطانیه که پس از گنبد، بلندترین سازه شهر محسوب می‌شد، به طور کامل از بین رفت. سرانجام در دوره پهلوی و از سال ۱۳۴۸، به دستور فرح پهلوی، کار مرمت و نوسازی گنبد سلطانیه آغاز شد. این بازسازی در ۹ مرحله انجام گرفت و در مجموع ۳۰ سال طول کشید.

گنبد سلطانیه به عنوان هفتمین اثر ملی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.