دانلود گام به گام علوم چهارم (رایگان PDF)

راهنمای کامل درس علوم کلاس چهارم دبستان

این مجموعه، یک راهنمای آموزشی برای دانش‌آموزان کلاس چهارم ابتدایی است که به شما کمک می‌کند درس علوم را به خوبی یاد بگیرید. در این راهنما، تمام بخش‌های کتاب درسی به زبانی ساده و قابل درک توضیح داده شده است.

برای هر درس، مطالب مهم و نکات کلیدی به صورت مرحله به مرحله ارائه شده است. این کار باعث می‌شود شما بتوانید مفاهیم علمی را به راحتی بفهمید و سوالات درسی را به درستی پاسخ دهید.

هدف از این راهنما، این است که یادگیری علوم برای شما آسان‌تر و لذت‌بخش‌تر شود. با استفاده از این مجموعه می‌توانید در خانه درس‌ها را مرور کنید و برای امتحانات آماده شوید.

**نام درس: علوم | موضوع: راهنمای یادگیری | پایه چهارم دبستان**

در این بخش می‌خواهیم درس علوم را با هم مرور کنیم. هدف این است که مطالب را به زبانی ساده و قابل درک برای همه بیان کنیم.

**فصل اول: دنیای زنده**
در این فصل با موجودات زنده و ویژگی‌های آن‌ها آشنا می‌شویم. همه موجودات زنده برای زنده ماندن به چند چیز مهم نیاز دارند: هوا، آب و غذا. همچنین آن‌ها رشد می‌کنند، تولید مثل می‌کنند و به محیط اطراف خود واکنش نشان می‌دهند.

**گیاهان**
گیاهان نیز موجودات زنده هستند. آن‌ها برای رشد به نور خورشید، آب و مواد معدنی از خاک نیاز دارند. ریشه گیاهان، آب و مواد غذایی را از خاک جذب می‌کند. ساقه، آب و مواد غذایی را به قسمت‌های مختلف گیاه می‌رساند و برگ‌ها هم غذاسازی می‌کنند.

**جانوران**
جانوران نیز مانند گیاهان موجودات زنده هستند. آن‌ها برای به دست آوردن غذا روش‌های مختلفی دارند. بعضی از جانوران گیاهخوار هستند و فقط گیاهان را می‌خورند. بعضی دیگر گوشتخوار هستند و جانوران دیگر را شکار می‌کنند. گروهی هم هم گیاهان و هم جانوران دیگر را می‌خورند که به آن‌ها همه چیزخوار می‌گوییم.

**سخن پایانی**
یادگیری علوم کمک می‌کند تا دنیای اطراف خود را بهتر بشناسیم. امیدواریم این راهنما برای شما مفید بوده باشد.

گام به گام علوم چهارم ابتدایی

در این بخش، راهنمای کامل درس علوم پایهٔ چهارم دبستان به صورت فصل به فصل برای شما آماده شده است. شما می‌توانید در این قسمت، پاسخ تمامی سوالات و فعالیت‌های کتاب علوم چهارم را دریافت کنید.

همچنین پیشنهاد می‌کنیم از بخش‌های دیگر وب‌سایت نیز بازدید کنید.

بخش آنلاین (آپدیت شده)

**جواب تمرین‌های درس ۱ علوم چهارم**

**فعالیت صفحه ۲:**
وقتی نفس می‌کشیم، هوا از بینی یا دهان وارد بدن ما می‌شود. این هوا پس از عبور از نای، به شش‌ها می‌رسد. شش‌ها مانند دو بادکنک انعطاف‌پذیر هستند و با ورود هوا بزرگ و با خروج آن کوچک می‌شوند.

**فعالیت صفحه ۳:**
برای این که بفهمیم هوای بازدم چه تفاوتی با هوای معمولی دارد، یک آزمایش ساده انجام می‌دهیم. اگر یک لیوان شیشه‌ای را نزدیک دهان خود بگیریم و روی آن بازدم کنیم، بخار آب روی لیوان جمع می‌شود. این نشان می‌دهد که در هوای بازدم، بخار آب وجود دارد.

**فعالیت صفحه ۴:**
وقتی فعالیت بدنی انجام می‌دهیم، بدن ما به اکسیژن بیشتری نیاز پیدا می‌کند. به همین دلیل، تعداد نفس‌های ما بیشتر و عمیق‌تر می‌شود تا اکسیژن لازم برای سلول‌های بدن تأمین شود.

**فعالیت صفحه ۵:**
مواد غذایی که می‌خوریم، در بدن ما می‌سوزند تا انرژی تولید کنند. برای این سوختن، اکسیژن لازم است. این اکسیژن از طریق تنفس وارد بدن شده و به سلول‌ها می‌رسد. پس تنفس برای تأمین انرژی بدن بسیار مهم است.

**فعالیت صفحه ۶:**
گیاهان نیز مانند انسان‌ها نفس می‌کشند. آن‌ها در طول شب و روز، اکسیژن هوا را جذب و دی‌اکسید کربن پس می‌دهند. این کار آن‌ها شبیه به تنفس در انسان است.

**فعالیت صفحه ۷:**
گیاهان علاوه بر تنفس، کار مهم دیگری هم انجام می‌دهند. آن‌ها در طول روز و با کمک نور خورشید، دی‌اکسید کربن هوا را می‌گیرند و به جای آن اکسیژن تولید می‌کنند. این کار گیاهان به تازه شدن هوای اطراف ما کمک زیادی می‌کند.

حتماً! در ادامه، پاسخ فعالیت‌های درس دوم علوم کلاس چهارم به زبانی ساده و روان آورده شده است.

**فعالیت صفحه ۱۱: سنگ‌ها از چه موادی ساخته شده‌اند؟**

برای این فعالیت، چند سنگ مختلف (مثل سنگ‌های کنار رودخانه یا کویر) جمع‌آوری کنید. با یک ذره‌بین به آن‌ها نگاه دقیق‌تری بیندازید.
می‌بینید که سنگ‌ها از دانه‌های ریز و درشتی درست شده‌اند که به هم چسبیده‌اند. این دانه‌ها، مواد معدنی هستند. رنگ و جنس این دانه‌ها در سنگ‌های مختلف، با هم فرق دارد. بعضی از سنگ‌ها فقط از یک نوع ماده معدنی و بعضی دیگر از چند نوع مختلف درست شده‌اند.

**فعالیت صفحه ۱۲: سنگ‌ها چه شباهت‌ها و چه تفاوت‌هایی دارند؟**

در اینجا باید سنگ‌های جمع‌آوری‌شده خودتان را با هم مقایسه کنید.
* **شباهت‌ها:** همه آن‌ها جامد و سخت هستند، از مواد معدنی تشکیل شده‌اند و در طبیعت به طور خودبه‌خود به وجود آمده‌اند.
* **تفاوت‌ها:** سنگ‌ها در رنگ، اندازه دانه‌ها، زبری یا صیقلی بودن، استحکام و وزن با یکدیگر متفاوت هستند.

**فعالیت صفحه ۱۳: آیا سنگ‌ها در آب حل می‌شوند؟**

یک تکه سنگ کوچک را داخل یک لیوان آب بیندازید و آن را هم بزنید. بعد از چند دقیقه مشاهده می‌کنید که اندازه سنگ تغییر خاصی نکرده است. این آزمایش نشان می‌دهد که سنگ‌ها معمولاً در آب حل نمی‌شوند. فقط ممکن است ذرات خیلی ریز آن در آب جدا شده و آب را کدر کنند.

**فعالیت صفحه ۱۴: سنگ‌ها چگونه به وجود می‌آیند؟**

سنگ‌ها به سه روش اصلی تشکیل می‌شوند:

۱. **سنگ‌های آذرین:** وقتی مواد مذاب داخل زمین (ماگما) سرد و سفت می‌شوند، به سنگ تبدیل می‌شوند. مانند سنگ خارا.
۲. **سنگ‌های رسوبی:** این سنگ‌ها از چسبیدن ذرات ریز سنگ‌ و خاک و بقایای جانداران به هم در کف دریاها یا رودخانه‌ها درست می‌شوند. بعد از میلیون‌ها سال این لایه‌ها سفت و محکم می‌شوند. مانند سنگ ماسه.
۳. **سنگ‌های دگرگونی:** وقتی سنگ‌های قبلی تحت فشار و گرمای بسیار زیاد قرار بگیرند، بدون آن که ذوب شوند، شکل و جنس آن‌ها عوض می‌شود و به یک سنگ جدید تبدیل می‌شوند. مانند سنگ مرمر.

**فعالیت صفحه ۱۶: سنگ‌ها در چه جاهایی استفاده می‌شوند؟**

سنگ‌ها کاربردهای بسیار زیادی در زندگی ما دارند. برای نمونه:
* در ساختن خانه، پل و پیاده‌رو (مثل سنگ‌های ساختمانی).
* در ساخت آثار هنری و تزیینی (مثل مجسمه‌سازی).
* بعضی از آن‌ها برای تهیه مواد دیگر استفاده می‌شوند؛ مثلاً از سنگ آهک در تولید سیمان استفاده می‌کنند.

**فعالیت صفحه ۱۷: کانی چیست؟**

به آن دانه‌های ریز و درشتی که سنگ را می‌سازند، “کانی” می‌گویند. هر کانی یک ماده طبیعی و جامد است که ترکیب شیمیایی خاص خودش را دارد. مثلاً “الماس” یک کانی بسیار سخت و ارزشمند است. ما از کانی‌های مختلف در صنعت، جواهرسازی و تولید مواد گوناگون استفاده می‌کنیم.

**فعالیت‌های درس ۳ علوم چهارم**

**فعالیت ۱: موادی که جذب آهن‌ربا می‌شوند**
* **هدف:** پیدا کردن چیزهایی که آهن‌ربا آن‌ها را به سمت خود می‌کشد.
* **کارهایی که باید انجام دهی:** یک آهن‌ربا بردار و آن را به چیزهای مختلف نزدیک کن. مثلاً آن را نزدیک یک سکه، یک مداد، یک تکه چوب، یک گیره کاغذ و یک قاشق فلزی ببر.
* **نتیجه:** می‌بینی که آهن‌ربا فقط بعضی چیزها مثل گیره کاغذ یا میخ را جذب می‌کند. این چیزها معمولاً از آهن ساخته شده‌اند. اما به چیزهای دیگر مثل چوب یا پلاستیک نمی‌چسبد.

**فعالیت ۲: قدرت آهن‌ربا از میان چه چیزهایی عبور می‌کند؟**
* **هدف:** بفهمیم آیا آهن‌ربا می‌تواند از روی اجسام دیگر هم چیزی را جذب کند.
* **کارهایی که باید انجام دهی:** یک گیره کاغذ را روی میز بگذار. یک برگه کاغذ نازک روی گیره بگذار. حالا آهن‌ربا را از پشت کاغذ به گیره نزدیک کن. می‌بینی که گیره به آهن‌ربا می‌چسبد، حتی با وجود اینکه کاغذ بین آن‌هاست. این کار را با یک تکه پارچه نازک یا پلاستیک هم امتحان کن.
* **نتیجه:** آهن‌ربا می‌تواند نیروی خود را از چیزهای نازک و سبک مثل کاغذ، پارچه یا پلاستیک عبور دهد و اجسام آهنی را جذب کند.

**فعالیت ۳: قطب‌های آهن‌ربا**
* **هدف:** با قسمت‌های مختلف آهن‌ربا آشنا شویم.
* **کارهایی که باید انجام دهی:** یک آهن‌ربا معمولاً دو سر دارد که به آن‌ها “قطب” می‌گویند. اگر دو آهن‌ربا داشته باشی، سعی کن قطب‌های مشابه آن‌ها (مثلاً هر دو سر قرمز) را به هم نزدیک کنی. می‌بینی که از هم دور می‌شوند. حالا دو قطب مختلف (مثلاً سر قرمز و سر آبی) را به هم نزدیک کن. می‌بینی که به سرعت به هم می‌چسبند.
* **نتیجه:** قطب‌های همسان آهن‌ربا (مثل قطب شمال و شمال) یکدیگر را دفع می‌کنند و قطب‌های ناهمسان (مثل قطب شمال و جنوب) یکدیگر را جذب می‌کنند.

**فعالیت ۴: ساخت آهن‌ربا**
* **هدف:** خودمان یک آهن‌ربا درست کنیم.
* **کارهایی که باید انجام دهی:** یک میخ آهنی بردار. یک آهن‌ربا را به آرامی و فقط در یک جهت، چندین بار از ابتدا تا انتهای میخ بکش. حالا میخ را نزدیک یک سنجاق یا گیره کاغذ کوچک ببر. می‌بینی که میخ مانند یک آهن‌ربا عمل می‌کند و سنجاق را جذب می‌کند.
* **نتیجه:** وقتی یک جسم آهنی را در معرض نیروی آهن‌ربا قرار دهیم، آن جسم خودش می‌تواند به طور موقت مانند یک آهن‌ربا رفتار کند. به این کار “مغناطیس کردن” می‌گویند.

**فعالیت ۵: آهن‌ربا در زندگی روزمره**
* **هدف:** پیدا کردن کاربردهای آهن‌ربا در اطرافمان.
* **کارهایی که باید انجام دهی:** به اطراف خودت نگاه کن. درِ یخچال، بعضی از جعبه‌های لوازم التحریر، بعضی از اسباب‌بازی‌ها و حتی بعضی از کیف‌ها از آهن‌ربا برای بسته شدن استفاده می‌کنند.
* **نتیجه:** آهن‌ربا وسیله‌ای ساده اما بسیار مفید است که در بسیاری از چیزهایی که هر روز استفاده می‌کنیم، به کار رفته است و کار ما را راحت‌تر کرده است.

**پاسخ تمرین‌های درس چهارم علوم کلاس چهارم**

**فعالیت صفحه ۳۲**

**هدف:** فهمیدن این که گرما چگونه باعث تغییر حالت مواد می‌شود.

**وسایل لازم:** یک تکه یخ، یک بشقاب

**روش کار:**
1. یک تکه یخ را داخل بشقاب بگذار.
2. بشقاب را در یک جای گرم، مثلاً زیر نور خورشید یا کنار شوفاژ قرار بده.
3. چند دقیقه صبر کن و تغییرات یخ را نگاه کن.

**نتیجه:** بعد از چند دقیقه می‌بینی که یخ کم‌کم آب می‌شود و به مایع تبدیل می‌گردد. این آزمایش نشان می‌دهد که گرما می‌تواند جامد (یخ) را به مایع (آب) تغییر دهد.

**فعالیت صفحه ۳۴**

**هدف:** بررسی تأثیر سرما در تغییر حالت مواد.

**وسایل لازم:** یک لیوان آب، یک قاشق فلزی، فریزر

**روش کار:**
1. لیوان را پر از آب کن.
2. قاشق فلزی را داخل لیوان آب قرار بده.
3. لیوان را به مدت چند ساعت داخل فریزر بگذار.

**نتیجه:** پس از بیرون آوردن لیوان از فریزر، می‌بینی که آب داخل لیوان یخ زده و سفت شده است. قاشق فلزی نیز داخل یخ گیر کرده. این آزمایش نشان می‌دهد که سرما می‌تواند یک مایع (آب) را به جامد (یخ) تبدیل کند.

**فعالیت صفحه ۳۶**

**هدف:** درک چگونگی تشکیل ابر و بارش باران.

**وسایل لازم:** یک کتری پر از آب، شعله گاز

**روش کار:**
1. کتری را پر از آب کن و آن را روی گاز بگذار تا بجوشد.
2. وقتی آب جوش آمد، بخار آب از دهانه کتری خارج می‌شود. این بخارها شبیه ابر هستند.
3. اگر یک بشقاب سرد را بالای بخارها نگه داری، قطرات ریز آب را روی آن می‌بینی. این قطرات شبیه باران هستند.

**نتیجه:** این آزمایش به ما نشان می‌دهد که آب با گرم شدن بخار می‌شود (تبخیر) و وقتی این بخار با هوای سرد برخورد کند، دوباره به قطرات ریز آب تبدیل می‌شود (میعان). در آسمان هم ابرها به همین شکل به وجود می‌آیند و وقتی قطرات آب درون ابر بزرگ و سنگین شوند، باران می‌بارد.

**جمع‌بندی درس:**
در این درس یاد گرفتیم که مواد می‌توانند در سه حالت جامد، مایع و گاز باشند. گرما و سرما می‌توانند حالت مواد را تغییر دهند. مثلاً:
– گرما یخ (جامد) را به آب (مایع) تبدیل می‌کند.
– سرما آب (مایع) را به یخ (جامد) تبدیل می‌کند.
– گرما آب (مایع) را به بخار (گاز) تبدیل می‌کند.
– سرما بخار (گاز) را به آب (مایع) تبدیل می‌کند.

این تغییرات در طبیعت هم دائماً در حال رخ دادن هستند و چرخه آب را به وجود می‌آورند.

**جواب فعالیت‌های درس ۵ علوم چهارم**

**فعالیت اول: سنگ‌ها**
در این فعالیت، باید سنگ‌های مختلفی را جمع‌آوری کنید. به رنگ، شکل، اندازه و جنس آن‌ها دقت کنید. می‌توانید با ناخن یا یک سکه روی سنگ‌ها خط بکشید تا ببینید نرم هستند یا سخت. همچنین، به کمک یک ذره‌بین، سنگ‌ها را از نزدیک نگاه کنید و اجزای ریز داخل آن‌ها را ببینید.

**فعالیت دوم: خاک**
یک لیوان شفاف بردارید و مقداری خاک داخل آن بریزید. سپس، تا نیمه‌ی لیوان آب اضافه کنید و خوب هم بزنید. بگذارید خاک برای چند ساعت در لیوان بماند. بعد از این مدت، می‌بینید که لایه‌های مختلفی در لیوان تشکیل شده است. این لایه‌ها نشان می‌دهند که خاک از ذرات ریز و درشت مختلفی تشکیل شده است.

**فعالیت سوم: تشکیل خاک**
به اطراف خود نگاه کنید. در جاهایی مانند کنار دیوارها یا بین سنگ‌فرش‌ها، معمولاً خاک جمع می‌شود. این خاک‌ها در اثر خرد شدن سنگ‌ها و مواد دیگر در طول زمان به وجود آمده‌اند. هوازدگی باعث می‌شود سنگ‌ها به تدریج خرد شده و به خاک تبدیل شوند.

**فعالیت چهارم: موجودات زنده در خاک**
مقداری خاک از باغچه یا مزرعه بردارید و آن را روی یک صفحه‌ی کاغذی سفید بریزید. به دقت به آن نگاه کنید. احتمالاً موجودات ریز و درشتی مانند کرم‌ها، حشرات و دیگر جانوران کوچک را در خاک خواهید دید. این موجودات در خاک زندگی می‌کنند و به حاصلخیزی خاک کمک می‌کنند.

**فعالیت پنجم: نقشه‌برداری**
در این فعالیت، باید از خاک و سنگ‌های اطراف مدرسه یا خانه‌ی خود نقشه‌برداری کنید. محل قرارگیری سنگ‌های بزرگ، باغچه‌ها و زمین‌های خاکی را روی یک کاغذ رسم کنید. این کار به شما کمک می‌کند تا بهتر بفهمید خاک و سنگ‌ها چگونه در محیط پخش شده‌اند.

**فصل ششم: سنگ‌ها**

**فعالیت صفحه ۴۶**
**هدف:** بررسی و مشاهدهٔ سنگ‌های مختلف.

**آنچه باید انجام دهیم:**
چند سنگ از جاهای مختلف (مانند باغ، کوچه، کنار رودخانه یا کوه) جمع‌آوری کنید. آن‌ها را با دقت نگاه کنید. به رنگ، اندازه، شکل، زبری یا صافی سطح، و ذرات تشکیل‌دهندهٔ آن‌ها توجه کنید. همچنین سعی کنید با ناخن یا یک سکه روی سطح سنگ خط بیندازید تا میزان سختی آن را بسنجید. مشاهدات خود را در جدولی مانند نمونه یادداشت کنید.

—

**فعالیت صفحه ۴۷**
**هدف:** بررسی تأثیر گرما و سرما بر سنگ‌ها.

**آنچه باید انجام دهیم:**
یک سنگ نسبتاً بزرگ را انتخاب کنید. ابتدا آن را چند دقیقه روی حرارت اجاق گاز یا شمع بگیرید تا کاملاً داغ شود (این کار حتماً باید با کمک و نظارت یک بزرگسال انجام شود). سپس با انبر یا موچین، سنگ داغ شده را سریع داخل یک ظرف آب سرد بیندازید. این تغییر ناگهانی دما (از گرمای زیاد به سرمای زیاد) چه تأثیری روی سنگ می‌گذارد؟ مشاهده خواهید کرد که سنگ ترک برمی‌دارد یا حتی می‌شکند.

—

**فعالیت صفحه ۴۸**
**هدف:** درک چگونگی تشکیل خاک.

**آنچه باید انجام دهیم:**
یک بطری پلاستیکی شفاف بردارید و تا نیمه از خاک و سنگ‌های ریز پر کنید. سپس بقیهٔ بطری را آب بریزید و درب آن را محکم ببندید. بطری را تکان دهید تا آب کاملاً کدر شود. حالا بطری را روی یک سطح صاف قرار دهید و ببینید چه اتفاقی می‌افتد. بعد از مدتی، ذرات درشت‌تر و سنگ‌ها زودتر ته نشین می‌شوند و بعد از آن‌ها، ذرات ریزتر خاک ته نشین خواهند شد. این آزمایش به شما نشان می‌دهد که خاک از ذرات ریز سنگ‌ها به وجود می‌آید.

—

**فعالیت صفحه ۴۹**
**هدف:** آشنایی با انواع خاک.

**آنچه باید انجام دهیم:**
مقداری از خاک باغچه، خاک رس و خاک ماسه‌ای را جداگانه جمع‌آوری کنید. آن‌ها را لمس کنید و به جنس و ذرات تشکیل‌دهنده‌شان دقت کنید. خاک رس نرم و چسبنده است. خاک ماسه‌ای دانه‌درشت و زبر است. خاک باغچه معمولاً ترکیبی از این دو به همراه مواد پوسیدهٔ گیاهی و جانوری (هوموس) است که برای رشد گیاهان بسیار مناسب است.

—

**فعالیت صفحه ۵۰**
**هدف:** بررسی نفوذ آب در انواع خاک.

**آنچه باید انجام دهیم:**
سه لیوان پلاستیکی شفاف یکسان بردارید. ته هر سه لیوان را سوراخ کنید. سپس هر لیوان را با یک نوع خاک (خاک باغچه، خاک رس و خاک ماسه) پر کنید. لیوان‌ها را روی سه ظرف دیگر قرار دهید. حالا به یک اندازه (مثلاً نصف لیوان) آب به هر سه لیوان اضافه کنید. ببینید آب در کدام نوع خاک سریع‌تر و در کدام یک کندتر از ته لیوان خارج می‌شود. مشاهده خواهید کرد که آب در خاک ماسه‌ای سریع‌ترین و در خاک رس کندترین سرعت نفوذ را دارد.

—

**فعالیت صفحه ۵۱**
**هدف:** درک اهمیت حفاظت از خاک.

**آنچه باید انجام دهیم:**
دو گلدان را در نظر بگیرید. یکی از آن‌ها حاوی خاک معمولی و دیگری حاوی خاکی است که روی آن کاملاً با برگ‌های خشک یا کاه پوشانده شده است. حالا روی هر دو گلدان، به یک اندازه و با شدت، آب بریزید (مثلاً با یک آبپاش). چه می‌بینید؟ در گلدانی که خاک آن پوشش ندارد، آب با شدت بیشتری به خاک برخورد می‌کند و ممکن است ذرات خاک را با خود بشوید و ببرد. اما در گلدانی که سطح خاک آن پوشش دارد، این لایه از برخورد مستقیم قطرات آب با خاک جلوگیری می‌کند و از شسته شدن خاک محافظت می‌نماید. این آزمایش اهمیت پوشش گیاهی و mulching (مالچ پاشی) در جلوگیری از فرسایش خاک را نشان می‌دهد.

**پاسخ تمرین‌های درس ۷ علوم کلاس چهارم**

**فعالیت صفحه ۶۰: سنگ‌ها از کجا می‌آیند؟**

سنگ‌ها در طبیعت و همه جای کره زمین پیدا می‌شوند. آن‌ها در بیابان‌ها، کوه‌ها، کنار رودخانه‌ها و حتی در اعماق زمین وجود دارند. شکل، رنگ، اندازه و سختی سنگ‌ها با هم فرق دارد.

**فعالیت صفحه ۶۱: سنگ‌ها چه تفاوت‌هایی با هم دارند؟**

برای این فعالیت، چند سنگ مختلف جمع‌آوری کنید و آن‌ها را با دقت نگاه کنید. می‌بینید که بعضی سنگ‌ها تیره و بعضی دیگر روشن‌ هستند. برخی از آن‌ها دارای قطعات ریز و درشتی هستند که دیده می‌شود، اما بعضی دیگر کاملاً صاف و یکدست به نظر می‌رسند. وقتی با یک شیء فلزی روی آن‌ها خط می‌اندازید، متوجه می‌شوید که بعضی سنگ‌ها بسیار سخت هستند و روی آن‌ها خط نمی‌افتد، اما بعضی دیگر نرم‌ترند و خراش برمی‌دارند.

**فعالیت صفحه ۶۳: سنگ‌ها از چه موادی ساخته شده‌اند؟**

اگر یک قطعه سنگ را خرد کنید، می‌توانید ذرات ریزتری به نام «ذرات تشکیل‌دهنده» سنگ را ببینید. این ذرات ممکن است از مواد مختلفی مانند کوارتز، فلدسپات یا کانی‌های دیگر تشکیل شده باشند. این مواد مختلف، رنگ و ویژگی‌های سنگ را تعیین می‌کنند.

**فعالیت صفحه ۶۴: سنگ‌ها چگونه تغییر می‌کنند؟**

سنگ‌ها همیشه ثابت نیستند و در اثر عوامل مختلف تغییر می‌کنند. برای مثال، وقتی سنگ‌ها برای مدت طولانی در معرض باران و باد قرار می‌گیرند، به تدریج خرد شده و به ذرات ریزتری تبدیل می‌شوند. تغییرات دما نیز مؤثر است؛ گرم و سرد شدن پشت سر هم باعث ترک خوردن و شکستن سنگ‌ها می‌شود. ریشه گیاهانی که در شکاف سنگ‌ها رشد می‌کنند نیز می‌توانند به مرور زمان آن‌ها را بشکنند.

**فعالیت صفحه ۶۵: سنگ‌ها به چه چیزهایی تبدیل می‌شوند؟**

وقتی سنگ‌های بزرگ خرد و شکسته می‌شوند، به تکه‌های کوچک‌تر و سپس به ذرات ریزتری تبدیل می‌گردند. این ذرات ریز، همراه با مواد گیاهی و جانوری پوسیده، «خاک» را به وجود می‌آورند. خاک برای رشد گیاهان بسیار مهم و ضروری است.

**فعالیت صفحه ۶۶: ما از سنگ‌ها چه استفاده‌هایی می‌کنیم؟**

انسان‌ها از زمان‌های قدیم تا به امروز از سنگ‌ها استفاده‌های زیادی کرده‌اند. از سنگ برای ساختن خانه، پل، دیوار، monuments (بناهای یادبود) و حتی ساخت ابزارهای مختلف استفاده می‌شود. امروزه همچنین از بعضی سنگ‌ها برای تهیه مواد اولیه در صنایع، مثلاً در ساخت سیمان، شیشه و حتی برخی وسایل آرایشی و بهداشتی استفاده می‌شود.

**جواب فعالیت‌های درس ۸ علوم چهارم**

**فعالیت اول: سنگ‌ها از چه موادی ساخته شده‌اند؟**
برای این فعالیت، چند سنگ مختلف جمع‌آوری کنید. با دقت به آن‌ها نگاه کنید. ممکن است ذرات ریز و درشتی در آن‌ها ببینید که رنگ‌های متفاوتی دارند. این ذرات، مواد معدنی هستند. سنگ‌ها از به هم چسبیدن این مواد معدنی مختلف درست شده‌اند.

**فعالیت دوم: سنگ‌ها چه تفاوتی با هم دارند؟**
سنگ‌های جمع‌آوری‌شده را با هم مقایسه کنید. آن‌ها از نظر رنگ، اندازه ذرات، زبری یا صافی، و سختی با هم فرق دارند. بعضی از سنگ‌ها سوراخ‌های ریزی دارند و برخی محکم‌تر هستند. این تفاوت‌ها به دلیل نوع مواد معدنی و چگونگی تشکیل سنگ است.

**فعالیت سوم: سنگ‌ها در کجاها یافت می‌شوند؟**
به اطراف خود، مانند حیاط مدرسه، پارک، کوه یا کنار رودخانه دقت کنید. سنگ‌ها تقریباً در همه جای طبیعت وجود دارند. از آن‌ها در ساختمان‌سازی، ساخت مجسمه، تولید سیمان و حتی در بعضی وسایل خانه استفاده می‌شود.

**فعالیت چهارم: سنگ‌ها چگونه تغییر می‌کنند؟**
یک تکه سنگ را در نظر بگیرید. اگر برای مدت طولانی در معرض باد و باران و نور خورشید قرار بگیرد، کمک‌می‌کند پوک‌پوک و شکننده شود و در نهایت به ذرات ریز و خاک تبدیل گردد. این فرآیند، هوازدگی نام دارد.

**فعالیت پنجم: سنگ‌ها به چه چیزهایی تبدیل می‌شوند؟**
وقتی سنگ‌ها خرد می‌شوند و با مواد دیگر مانند بقایای گیاهان و جانوران مخلوط می‌شوند، خاک را به وجود می‌آورند. این خاک برای کشاورزی و رشد گیاهان بسیار مهم و ضروری است.

حتماً! در ادامه، پاسخ فعالیت‌های درس ۹ علوم چهارم دبستان (بخش بدن ما) به‌صورت ساده و بازنویسی شده آورده شده است.

**فعالیت اول: غذا در کجاها هضم می‌شود؟**

وقتی شما غذا می‌خورید، غذا در بدن شما مسیری را طی می‌کند تا هضم شود. مراحل اصلی هضم غذا در این قسمت‌ها انجام می‌شود:
1. **دهان:** هضم از همینجا شروع می‌شود. دندان‌ها غذا را خرد و آسیاب می‌کنند و بزاق دهان آن را نرم و مرطوب می‌کند.
2. **معده:** غذا بعد از دهان، از لوله‌ای به نام مری پایین می‌رود و به معده می‌رسد. معده مانند یک mixer قدرتمند، غذا را با شیره‌های گوارشی مخلوط کرده و آن را به مایع غلیظی تبدیل می‌کند.
3. **روده باریک:** این مایع غلیظ از معده وارد روده باریک می‌شود. در اینجا، کار هضم تقریباً تمام می‌شود و مواد مفید غذا از دیواره روده جذب خون می‌شوند.

**فعالیت دوم: مدل روده**

در این فعالیت، شما با یک قیف و یک جوراب شلواری نازک، مدلی از روده را می‌سازید.
* **قیف** نقش معده شما را بازی می‌کند. غذا از آن عبور می‌کند.
* **جوراب شلواری** نقش روده باریک را دارد. وقتی مخلوط آب و آرد (که شبیه غذای نیمه‌هضم شده است) را داخل آن می‌ریزید، مایع از منافذ ریز جوراب خارج می‌شود. این کار نشان می‌دهد که مواد مغذی و مفید غذا چگونه از دیواره روده جذب بدن می‌شوند. مواد جامد و غیرمفید هم درون جوراب باقی می‌مانند که شبیه به مدفوع است.

**فعالیت سوم: چرا باید قبل از غذا دست‌هایمان را بشوییم؟**

ما با دست‌هایمان وسایل زیادی را لمس می‌کنیم. روی این وسایل، موجودات ریز و نامرئی به نام “میکروب” وجود دارند. اگر با دست کثیف غذا بخوریم، این میکروب‌ها وارد بدن ما می‌شوند و می‌توانند باعث شوند که ما بیمار شویم. بنابراین، شستن دست‌ها با آب و صابون قبل از غذا خوردن، میکروب‌ها را از بین می‌برد و از بیمار شدن ما جلوگیری می‌کند.

**فعالیت چهارم: چرا باید غذا را خوب بجویم؟**

جویدن کامل و آرام غذا دو فایده بسیار مهم دارد:
1. **کمک به هضم راحت‌تر:** وقتی غذا را خوب می‌جویم، به تکه‌های ریزتر و نرم‌تری تبدیل می‌شود. این کار هضم غذا در معده و روده را بسیار آسان‌تر می‌کند.
2. **جلوگیری از خفگی:** اگر غذا را درسته یا با عجله قورت دهیم، ممکن است در گلویمان بپرد و باعث خفگی شود. جویدن صحیح از این اتفاق خطرناک جلوگیری می‌کند.

**فعالیت پنجم: نقش دندان‌ها**

دندان‌های مختلف در دهان ما، کارهای متفاوتی انجام می‌دهند:
* **دندان‌های پیش:** این دندان‌ها که در جلوی دهان هستند، تیز و برنده‌اند. کار اصلی آن‌ها **بریدن و گاز زدن** غذاست (مثل گاز زدن یک سیب).
* **دندان‌های نیش:** این دندان‌ها در کنار دندان‌های پیش قرار دارند و نوک‌تیز هستند. کار آن‌ها **پارچه کردن و تکه کردن** غذاست (مثل پاره کردن یک تکه گوشت).
* **دندان‌های آسیا:** این دندان‌ها در عقب دهان قرار گرفته‌اند و سطح پهن و ناهمواری دارند. کار اصلی آن‌ها **آسیاب کردن و خرد کردن** غذاست (مثل له کردن نان و سبزیجات).

**فعالیت ششم: چگونه از دندان‌هایمان مراقبت کنیم؟**

برای داشتن دندان‌هایی سالم و قوی باید:
1. **مسواک زدن:** دندان‌هایتان را حداقل دو بار در روز (صبح و شب) با مسواک و خمیردندان مناسب مسواک بزنید.
2. **کشیدن نخ دندان:** برای تمیز کردن بین دندان‌ها که مسواک به آن‌ها نمی‌رسد، از نخ دندان استفاده کنید.
3. **کم خوردن شیرینی:** خوردن زیاد شکلات، آبنبات و شیرینی‌ها باعث پوسیدگی دندان‌ها می‌شود.
4. **مراجعه به دندانپزشک:** هر چند وقت یکبار برای معاینه دندان‌هایتان به دندانپزشک مراجعه کنید.

**فصل دهم: سنگ‌ها**

**فعالیت اول: سنگ‌ها از چه موادی ساخته شده‌اند؟**
برای این فعالیت، به یک سنگ، یک عدسی (ذره‌بین) و یک لیوان آب نیاز دارید.
* سنگ را با دقت و با کمک عدسی نگاه کنید. چه چیزهایی می‌بینید؟ احتمالاً ذرات ریز و درشتی با رنگ‌های مختلف مشاهده می‌کنید. این ذرات، مواد معدنی هستند که سنگ از آن‌ها ساخته شده است.
* حالا سنگ را در لیوان آب بیندازید. چه اتفاقی می‌افتد؟ ممکن است حباب‌های کوچکی از آن بیرون بزند. این نشان می‌دهد که بعضی سنگ‌ها دارای منافذ بسیار ریزی هستند که هوا در آن‌ها محبوس شده است.

**فعالیت دوم: مقایسه سنگ‌ها**
چند سنگ مختلف جمع‌آوری کنید. آن‌ها را از نظر ویژگی‌های زیر با هم مقایسه کنید:
* **رنگ:** سنگ‌ها رنگ‌های گوناگونی دارند.
* **زبری یا صافی:** سطح بعضی سنگ‌ها صاف و بعضی دیگر زبر و خشن است.
* **شکل:** سنگ‌ها می‌توانند گوشه‌دار یا گرد و صیقلی باشند.
* **سختی:** با ساییدن دو سنگ به هم یا خراشیدن آن‌ها با یک شیء مثل میخ، می‌توانید میزان سختی یا نرمی آن‌ها را مقایسه کنید.
* **جذب آب:** با ریختن چند قطره آب روی سنگ می‌فهمید که بعضی سنگ‌ها آب را جذب می‌کنند و بعضی نه.

**فعالیت سوم: سنگ‌ها چگونه تشکیل می‌شوند؟**
سنگ‌ها به سه روش اصلی به وجود می‌آیند:
1. **سنگ‌های آذرین:** این سنگ‌ها از سرد شدن مواد مذاب درون زمین (ماگما) تشکیل می‌شوند. مانند سنگ خارا (گرانیت).
2. **سنگ‌های رسوبی:** این سنگ‌ها از ته‌نشین و فشرده شدن ذرات ریز سنگ‌ها، خاک و بقایای گیاهان و جانوران در کف دریاها و رودخانه‌ها درست می‌شوند. مانند سنگ‌های رستی (شیل) و ماسه‌سنگ.
3. **سنگ‌های دگرگونی:** این سنگ‌ها در اثر گرما و فشار بسیار زیاد درون زمین، از تغییر شکل سنگ‌های قبلی به وجود می‌آیند. مانند سنگ مرمر که از دگرگونی سنگ آهک ایجاد می‌شود.

**فعالیت چهارم: فسیل چیست؟**
گاهی اوقات اثر یا بقایای جانوران و گیاهان قدیمی بین لایه‌های سنگ‌های رسوبی پیدا می‌شود که به آن‌ها **فسیل** می‌گویند. مطالعه فسیل‌ها به دانشمندان کمک می‌کند تا دربارهٔ حیات در گذشته زمین اطلاعات زیادی به دست آورند.

**فعالیت پنجم: کاربردهای سنگ**
سنگ‌ها کاربردهای بسیار زیادی در زندگی ما دارند. برای مثال:
* در **ساختمان‌سازی** (برای اسکلت، دیوار و نما)
* در **پل‌سازی** و ساخت سدها
* برای **تزئینات** (مانند سنگ‌های مرمر و گرانیت)
* در **صنعت** (برای تولید سیمان، آهک و شیشه)
* بعضی سنگ‌ها نیز به عنوان **سنگ معدن** برای استخراج فلزات به کار می‌روند.

**فعالیت صفحه ۸۶: حرکت بدن ما**

* **فعالیت ۱:** وقتی آرنج خود را خم و راست می‌کنید، استخوان‌های بازو و ساعد، در محل مفصل آرنج به هم وصل می‌شوند. این مفصل مانند لولایی عمل می‌کند که فقط در یک جهت (مانند باز و بسته شدن در) حرکت می‌کند.
* **فعالیت ۲:** وقتی دست خود را از مچ به طرفین حرکت می‌دهید، متوجه می‌شوید که استخوان‌های ساعد و مچ دست در یک مفصل متحرک به هم وصل شده‌اند. این مفصل به دست شما اجازه می‌دهد تا به چپ و راست بچرخد.
* **فعالیت ۳:** حرکت دادن بازو به صورت چرخشی در هوا، توسط مفصل شانه انجام می‌شود. این مفصل از نوع گوی و کاسه است و به بازو اجازه می‌دهد در جهات مختلف و به صورت دایره‌ای بچرخد.

**فعالیت صفحه ۸۷: ماهیچه‌ها چگونه کار می‌کنند؟**

* **فعالیت:** وقتی آرنج خود را خم می‌کنید، ماهیچه‌ای در جلوی بازو (ماهیچه دوسر) سفت و کوتاه می‌شود و برآمدگی آن مشخص می‌گردد. در همین حال، ماهیچه پشت بازو (ماهیچه سه‌سر) در حالت استراحت قرار دارد و کشیده می‌شود. وقتی آرنج خود را راست می‌کنید، این حالت برعکس می‌شود؛ ماهیچه پشت بازو سفت و ماهیچه جلوی بازو شل می‌شود. این همکاری ماهیچه‌ها باعث حرکت استخوان‌ها و در نهایت حرکت بدن ما می‌شود.

**فعالیت صفحه ۸۸: نقش پوست در لمس کردن**

* **فعالیت:** وقتی با چشمان بسته، نوک یک مداد را روی پوست دست خود می‌کشید، به راحتی می‌توانید مسیر حرکت آن را احساس کنید. اما اگر همین کار را با پشت مداد (پاک‌کن) انجام دهید، حس کمتری دارید. این تفاوت به دلیل تعداد بیشتر سلول‌های حسی در نوک انگشتان است که باعث می‌شود حس لمس قوی‌تری داشته باشیم.

**فعالیت صفحه ۹۰: مراقبت از بدن**

* **فعالیت:** برای محافظت از سر در برابر ضربه، از کلاه ایمنی استفاده می‌کنیم. برای محافظت از چشم در برابر گرد و غبار یا اشیاء ریز، از عینک ایمنی بهره می‌بریم. برای محافظت از دست در برابر بریدگی یا سوختگی، از دستکش استفاده می‌شود. این وسایل به ما کمک می‌کنند تا هنگام کار یا ورزش، از اندام‌های بدن خود به خوبی مراقبت کنیم.

حتماً! در ادامه، پاسخ فعالیت‌های درس ۱۲ علوم چهارم ابتدایی (گیاهان، موجودات زنده) را به زبانی ساده و بازنویسی شده می‌آوریم.

—

**فعالیت صفحه ۱۰۸: گیاهان در اطراف ما**

* **فعالیت ۱: مشاهده کنید**
* به محیط اطرافتان (باغ، پارک، حیاط مدرسه) نگاه کنید. سعی کنید گیاهان مختلفی مانند درختان، درختچه‌ها، بوته‌ها و گیاهان کوچک را پیدا کنید.
* شکل ظاهری، اندازه و رنگ آن‌ها را با هم مقایسه کنید. می‌بینید که همه آن‌ها گیاه هستند، اما با یکدیگر فرق دارند.

* **فعالیت ۲: طبقه‌بندی کنید**
* گیاهانی را که دیده‌اید، بر اساس معیارهای مختلفی مانند اندازه (بلند یا کوتاه)، نوع ساقه (چوبی یا نرم) و داشتن گل یا نداشتن آن، گروه‌بندی کنید.

**فعالیت صفحه ۱۰۹: قسمت‌های مختلف یک گیاه**

* **فعالیت: کاوش کنید**
* یک گیاه کامل مانند یک گیاه گلدانی کوچک را با دقت نگاه کنید.
* قسمت‌های اصلی آن را شناسایی کنید: **ریشه** (که در خاک است)، **ساقه**، **برگ** و **گل** (اگر داشته باشد).
* کار هر قسمت را بیان کنید:
* **ریشه**: گیاه را در خاک محکم می‌کند و آب و مواد غذایی را از خاک جذب می‌کند.
* **ساقه**: مانند یک داربست از گیاه نگهداری می‌کند و آب و مواد غذایی را به تمام قسمت‌ها می‌رساند.
* **برگ**: غذاسازی برای گیاه را انجام می‌دهد.
* **گل**: بعد از مدتی به میوه تبدیل می‌شود و دانه‌های جدید درون میوه به وجود می‌آیند.

**فعالیت صفحه ۱۱۰: گیاهان چگونه رشد می‌کنند؟**

* **فعالیت: گفت‌وگو کنید**
* یک دانه لوبیا یا نخود را در نظر بگیرید. برای اینکه این دانه به یک گیاه کامل تبدیل شود، به چه چیزهایی نیاز دارد؟
* با هم‌کلاسی‌های خود در این مورد صحبت کنید. به طور کلی، یک دانه برای رشد به **آب**، **هوا**، **دمای مناسب** و **خاک خوب** نیاز دارد.

**فعالیت صفحه ۱۱۱: سفر دانه**

* **فعالیت: تحقیق کنید**
* دانه‌های گیاهان مختلف به روش‌های گوناگونی از گیاه مادر جدا شده و در جاهای دیگر پخش می‌شوند تا گیاهان جدیدی رشد کنند.
* درباره روش‌های پخش دانه‌ها اطلاعات جمع‌آوری کنید. برای مثال:
* بعضی دانه‌ها توسط **باد** جابه‌جا می‌شوند (مانند دانه قاصدک).
* بعضی توسط **حیوانات** پخش می‌شوند (مانند دانه‌های درون میوه‌ها).
* بعضی خود گیاه با نیرویی دانه را به اطراف پرتاب می‌کند.

**فعالیت صفحه ۱۱۲: گیاهان چگونه به ما و دیگر جانوران کمک می‌کنند؟**

* **فعالیت: فکر کنید**
* به این فکر کنید که در یک روز عادی، از گیاهان چه استفاده‌هایی می‌برید.
* گیاهان به ما **غذا** (مانند میوه، سبزی و غلات)، **هوای تازه** برای نفس کشیدن و **چوب** برای ساختن وسایل و خانه می‌دهند. همچنین محیط زندگی را زیبا و سرسبز می‌کنند.

**فعالیت صفحه ۱۱۳: از گیاهان مراقبت کنیم**

* **فعالیت: پروژه**
* یک گلدان را با خاک مناسب پر کنید.
* یک یا چند دانه (مانند دانه لوبیا، عدس یا گندم) را در عمق مناسبی از خاک بکارید.
* به آن به اندازه کافی آب بدهید و گلدان را در جایی با نور مناسب قرار دهید.
* رشد گیاه خود را هر روز مشاهده و تغییرات آن را در یک دفترچه یادداشت کنید. از گیاه خود به خوبی مراقبت کنید.

پاسخ فعالیت‌های درس سیزدهم علوم کلاس چهارم

**فعالیت اول: مشاهده کنید**
* در این فعالیت، از شما خواسته شده تا به محیط اطراف خود دقت کنید و موجودات زنده و غیرزنده را شناسایی و فهرست کنید.
* به عنوان مثال: یک درخت (زنده)، یک سنگ (غیرزنده)، یک پرنده (زنده)، یک ساختمان (غیرزنده).

**فعالیت دوم: آزمایش کنید**
* در این بخش، یک آزمایش ساده برای درک بهتر یک مفهوم علمی طراحی شده است.
* مراحل آزمایش را به دقت و پشت سر هم انجام دهید.
* نتیجه‌ای که از آزمایش به دست می‌آورید را در دفتر علوم خود یادداشت کنید.

**فعالیت سوم: فکر کنید**
* این قسمت شامل سوالاتی است که باعث می‌شود در مورد موضوع درس بیشتر فکر کنید.
* با دقت به سوالات پاسخ دهید و از اطلاعاتی که در درس یاد گرفته‌اید استفاده کنید.

**فعالیت چهارم: جمع‌آوری اطلاعات**
* برای انجام این فعالیت، ممکن است نیاز باشد از کتاب‌های غیردرسی، اینترنت یا مشاهده طبیعت کمک بگیرید.
* اطلاعاتی که جمع‌آوری می‌کنید را به صورت منظم و خلاصه در دفتر خود بنویسید.

به یاد داشته باشید که هدف از این فعالیت‌ها، درک بهتر مطالب درس و تقویت مهارت مشاهده و آزمایش است.