تحقیق در مورد چهار مرکز علمی جهان اسلام

در طول تاریخ، مراکز علمی فراوانی در سرزمین‌های اسلامی پدید آمدند که نقش بسیار مهمی در پیشرفت دانش و فرهنگ بشری داشتند. در این میان، چهار مرکز از همه مشهورتر و تأثیرگذارتر بودند.

**۱. بیت‌الحکمه در بغداد**
این مرکز در زمان حکومت عباسیان و به دستور خلیفه مأمون ایجاد شد. بیت‌الحکمه فقط یک کتابخانه نبود، بلکه دانشگاهی بزرگ و محل گردهمایی دانشمندان از ادیان و فرهنگ‌های گوناگون بود. در اینجا کتاب‌های بسیاری از زبان‌های یونانی، فارسی و هندی به عربی ترجمه شد. دانشمندانی در زمینه‌های ستاره‌شناسی، ریاضیات، پزشکی و فلسفه به تحقیق می‌پرداختند و گنجینه‌ای از دانش را گردآوری کردند.

**۲. دانشگاه الازهر در قاهره**
الازهر که در ابتدا یک مسجد بود، به سرعت به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی در جهان اسلام تبدیل شد. این دانشگاه بیش از هزار سال است که به آموزش دروس دینی مانند فقه و تفسیر قرآن می‌پردازد. الازهر تنها یک دانشگاه نبود، بلکه قلب تپنده فرهنگ و دانش در مصر و کل منطقه به شمار می‌رفت و هنوز هم یکی از معتبرترین مراکز برای تحصیل علوم اسلامی در جهان است.

**۳. دانشگاه قرویین در فاس**
این دانشگاه توسط یک زن خیر به نام فاطمه الفهری بنیان نهاده شد و عنوان قدیمی‌ترین دانشگاه در جهان را که هنوز فعالیت دارد، به خود اختصاص داده است. قرویین در مراکش، ابتدا یک مسجد بود و سپس به یک مرکز بزرگ علمی تبدیل گشت. این دانشگاه در توسعه علوم مختلف به ویژه نجوم، زبان‌شناسی و الهیات نقش بسیار مهمی ایفا کرد.

**۴. مدارس نظامیه**
این مدارس توسط خواجه نظام‌الملک، وزیر دانشمند سلجوقیان، در شهرهای مختلفی مانند بغداد، نیشابور و اصفهان ساخته شدند. هدف اصلی نظامیه، آموزش علوم دینی و تربیت کارمندان دولتی بود. ساختار منظم و برنامه‌های درسی مشخص این مدارس، الگویی برای بسیاری از مراکز آموزشی پس از خود شد و نقش کلیدی در گسترش آموزش عالی داشت.

این چهار مرکز، ستون‌های اصلی دانش در تمدن درخشان اسلامی بودند که نه تنها به پیشرفت علوم کمک کردند، بلکه میراث علمی را برای نسل‌های بعد حفظ کردند.

در اسلام، همواره بر یادگیری و دانش‌افزایی تأکید فراوان شده است. آیات و روایات بسیاری نیز بر این امر گواهی می‌دهند. حتی گفته شده که هدف اصلی آفرینش جهان و فرستادن پیامبران، انتقال علم و بیداری فکری به انسان‌ها بوده است. به همین خاطر، رهبران دینی ما پیوسته مردم را به فراگیری دانش و بالا بردن سطح آگاهی‌شان ترغیب کرده‌اند و خود نیز پیشگام در راهنمایی مردم و نجات آنان از تاریکی نادانی بودند.

نمونه‌ی بارز این تلاش‌ها، وجود مراکز علمی بزرگی در تاریخ تمدن اسلامی است که به آموزش و پرورش افراد مشغول بودند. در ادامه، چهار نمونه از این مراکز مهم معرفی و به طور خلاصه شرح داده می‌شوند.

چهار مرکز علمی جهان اسلام

به طور کلی می‌توان گفت که مهم‌ترین مراکز آموزشی و پژوهشی در تمدن اسلامی شامل دانشگاه، کتابخانه، مدرسه‌های نظامیه، رصدخانه و بیمارستان می‌شد. این نهادها نقش بسیار مهمی در تربیت و پرورش دانشمندان و اندیشمندان بزرگ ایفا می‌کردند.

دانشگاه و کتابخانه

کتابخانه‌های امروزی در واقع شکل مدرن همان دارالعلم‌های قدیم هستند. دارالعلم‌ها در تمدن اسلامی همان کتابخانه‌های عمومی آن دوران محسوب می‌شدند که گنجینه‌ای از میلیون‌ها کتاب گران‌قدر در زمینه‌های گوناگون علمی بودند. بسیاری از جویندگان دانش و علاقه‌مندان به خواندن، به این مکان‌ها مراجعه می‌کردند. از مشهورترین این مراکز می‌توان به دارالعلم فاطمیون در مصر، دارالعلم موصل و دارالعلم طرابلس اشاره کرد.

همچنین دانشگاه‌ها در گذشته با نام مدارس فعالیت می‌کردند و کارشان آموزش و پرورش دانشجویان بود که به تدریج به عنوان دانشگاه شناخته شدند. این مراکز آموزشی، دانشمندان و اندیشمندان بزرگی را تربیت کردند.

نظامیه

نخستین مدرسه از نوع نظامیه به فرمان خواجه نظام‌الملک طوسی، وزیر نامدار دوره سلجوقیان ساخته شد. نظامیه‌ها در واقع همان نقش دانشگاه‌های امروزی را داشتند و دانش‌آموزان و جویندگان علم در آن‌ها تحصیل می‌کردند. این وزیر باهوش دو گونه مرکز علمی بنیان نهاد: یکی مانند مدرسه‌های ابتدایی امروزی، و دیگری که به آن نظامیه می‌گفتند و همانند دانشگاه عمل می‌کرد.

نظامیه‌ها از امکانات پیشرفته و تشکیلات گسترده‌ای برخوردار بودند و دانشجویان در آن‌ها به هزینه دولت زندگی و درس می‌خواندند. نام این مدارس هم از نام بنیانگذار آن، خواجه نظام‌الملک، گرفته شده است.

معروف‌ترین این مراکز، نظامیه بغداد بود که عالمان بزرگی در آن پرورش یافتند. پس از آن، نظامیه نیشابور در جایگاه دوم قرار داشت. علاوه بر این دو شهر، در شهرهایی مانند اصفهان، بلخ، موصل و بصره نیز نظامیه‌های دیگری فعال بودند. دانشمندان بزرگی همچون حکیم عمر خیام، امام محمد غزالی و حسن صباح از جمله کسانی بودند که در این مراکز علمی تحصیل کردند.

رصدخانه

مطالعه‌های دقیق ریاضی و ستاره‌شناسی در جایی به نام رصدخانه انجام می‌گرفت. این مراکز علمی در تمدن اسلامی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بودند و نتیجه کارهای دانشمندان در این رصدخانه‌ها، برای صدها سال بعد در اروپا نیز مورد مطالعه و تحقیق قرار می‌گرفت. از میان مهم‌ترین این رصدخانه‌ها می‌توان به رصدخانه‌های مراغه و سمرقند اشاره کرد. همچنین در شهرهای ری، اصفهان و بغداد نیز شمار زیادی رصدخانه وجود داشت که امروزه هنوز بقایای برخی از آن‌ها پابرجاست.

بیمارستان

در دنیای اسلام، به این مراکز درمانی “مارستان” می‌گفتند. بیمارستان‌های کهن، کتابخانه‌های بزرگی داشتند که دانشمندان و پزشکان در آن‌ها، هم به درمان بیماران مشغول بودند و هم به پژوهش و مطالعه می‌پرداختند. در ایران، بیمارستان و مدرسهٔ پزشکی دانشگاه جندی‌شاپور از نخستین نهادهای علمی به شمار می‌روند که هنوز هم فعالیت دارند. از مشهورترین مارستان‌های قدیمی می‌توان به مارستان فسطاط، مارستان الکبیر منصوری در قاهره، مارستان نوری در بغداد و بیمارستان ری اشاره کرد.
رصدخانه ی سمرقند