معنی ضرب المثل ” از حق تا ناحق چهار انگشت فاصله است “

شناخت تفاوت میان حق و ناحق بسیار ساده و نزدیک است. گاهی تنها یک فاصلهٔ کوچک — به اندازهٔ چهار انگشت — میان درست و نادرست وجود دارد. 👋

در این نوشته، می‌خواهیم معنی، پیشینه و مفهوم اصلی این ضرب‌المثل کهن ایرانی را بررسی کنیم. در ادامه با ما همراه باشید.

از حق تا ناحق چهار انگشت فاصله است یعنی چه؟

این سخن حکیمانه از گفتار گهربار حضرت علی (علیه السلام) برگرفته شده است. ایشان در خطبه ۱۴۱ نهج البلاغه می‌فرمایند:
«مراقب باشید آنچه را مردم پشت سر افراد می گویند، نپذیرید ( از شنیدن غیبت، برحذر باشید) سخنان باطل فراوان است، ولی سخنان باطل از بین رفتنی است، و آنچه می ماند كردار انسان است. چرا كه خدا شنوا و شاهد است، بدانید كه بین حق و باطل، بیش از چهار انگشت، فاصله نیست.»

در اینجا یکی از شنوندگان پرسید: چطور بین راست و ناراست، فقط به اندازه چهار انگشت فاصله است؟
امام (علیه السلام) انگشتان خود را کنار هم قرار دادند و بین گوش و چشم خود گذاشتند و سپس فرمودند:
« الباطل ان تقول سمعت، والحق ان تقول رایت؛ باطل آن است كه بگویی شنیدم، و حق آنست كه بگویی دیدم»

پس معنای این سخن بسیار روشن می‌شود: فاصله بین گوش و چشم انسان، تقریباً به اندازه چهار انگشت است. حق و درستی آن است که انسان چیزی را با چشمان خود ببیند و سپس باور کند. اما ناحق و نادرست آن است که خودش چیزی را ندیده باشد، اما فقط بر اساس شنیده‌هایش از دیگران، آن را بپذیرد.

در بسیاری از سفارش‌های دینی آمده که اگر انسان اشتباه برادر ایمانی خود را دید، باید آن را نادیده بگیرد. حالا تصور کنید کسی خودش آن کار اشتباه را ندیده، اما حرف دیگران را می‌شنود و بی‌چون و چرا باور می‌کند. این کار، رفتار درستی نیست. بدتر از آن، وقتی است که این شخص، همان حرفِ شنیده شده اما ندیده شده را بین مردم پخش کند. در این صورت، مسئولیت‌های سنگینی در برابر دیگران بر دوش او قرار می‌گیرد و اگر این مسئولیت‌ها را جبران نکند، باید از پیامدهای آن بترسد.