تحقیق در مورد زندگی خیام نیشابوری + آثار

غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خیام نیشابوری، که همه او را به نام خیام می‌شناسند، در سده پنجم هجری در نیشابور به دنیا آمد. او در دوران جوانی دانش‌های گوناگونی مانند فلسفه، ریاضیات، نجوم و پزشکی را فراگرفت و به یکی از دانشمندان بزرگ زمان خود تبدیل شد.

خیام بیشتر به خاطر کارهایش در ریاضی و ستاره‌شناسی مشهور است. او در زمینه جبر پژوهش‌های مهمی انجام داد و در تنظیم تقویم جلالی که یک تقویم بسیار دقیق است، نقش بزرگی داشت. این تقویم حتی از تقویم میلادی امروزی نیز دقیق‌تر است.

اما در میان مردم جهان، خیام را بیشتر به خاطر رباعیاتش می‌شناسند. رباعی‌های او پر از پرسش‌های فلسفی درباره زندگی، مرگ و معنای هستی است. این شعرها به بسیاری از زبان‌های جهان ترجمه شده‌اند و او را به عنوان شاعری خردمند معرفی کرده‌اند.

خیام در طول زندگی خود فردی آزاداندیش بود و با حاکمان زمان خود نیز ارتباط داشت. سرانجام این دانشمند و شاعر بزرگ در زادگاهش، نیشابور، چشم از جهان فروبست و در همانجا به خاک سپرده شد. آرامگاه او امروزه در نیشابور قرار دارد و مردم از سراسر جهان برای بازدید از آن می‌روند.

حکیم عمر خیام نیشابوری در بیست و هشتم اردیبهشت سال ۴۲۷ خورشیدی در شهر نیشابور به دنیا آمد. نام کامل او غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری است و گاهی او را با نام‌های دیگری مانند خیام نیشابوری، خیامی النیسابوری یا خیامی نیز می‌شناسند. او دانشمند، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس، فیلسوف و شاعر بزرگی بود که در دوره حکومت سلجوقیان زندگی می‌کرد.

اگرچه خیام از نظر علمی بسیار ارزشمند است و به او لقب «حجّةالحق» داده‌اند، اما مشهورترین جنبه از شخصیت او در سراسر جهان، رباعیاتش است. شعرهای کوتاه او به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه شده‌اند. ادوارد فیتزجرالد با ترجمه رباعیات خیام به انگلیسی، نقش مهمی در شناساندن او به مردم غرب داشت.

زندگی نامه خیام نیشابوری

در سال‌های آغازین زندگی عمر خیام، دانشمندان بزرگی مانند ابوریحان بیرونی و ابن سینا درگذشته بودند. خیام نیشابوری در میانه‌ی عمر، علم فقه را نزد امام موفق نیشابوری فراگرفت. او همچنین در زمینه‌های ستاره‌شناسی، تفسیر قرآن، حدیث، فلسفه و حکمت تحصیل کرد. برخی منابع اشاره کرده‌اند که او فلسفه را مستقیماً از زبان یونانی آموخته است.

به درخواست قاضی‌القضات سمرقند و ابوطاهر، حدود سال ۴۴۹ هجری قمری، خیام کتابی به زبان عربی با عنوان “رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله” درباره‌ی معادله‌های درجه سوم نوشت. او به دلیل رابطه‌ی خوبی که با خواجه نظام‌الملک داشت، این کتاب را پس از تکمیل به او هدیه داد. پس از آن، خیام به دعوت سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی و وزیرش نظام‌الملک برای مدیریت رصدخانه اصفهان به این شهر رفت و هجده سال در آنجا زندگی کرد. تحت سرپرستی او، زیج ملکشاهی تهیه شد و حدود سال ۴۵۸ هجری، طرح اصلاح تقویم ارائه گردید.

خیام تقویم جلالی را تنظیم کرد که به نام جلال‌الدین ملک‌شاه شهرت یافت؛ اما پس از فوت او، این تقویم چندان مورد استفاده قرار نگرفت. خیام در این دوره به عنوان ستاره‌شناس در دربار فعالیت می‌کرد، هرچند خود اعتقاد چندانی به ستاره‌شناسی نداشت. در سال ۴۵۶ هجری، او کتاب “رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس” را نوشت که مهم‌ترین و تأثیرگذارترین اثر ریاضی اوست و در آن به توضیح نظریه نسبت‌ها و خطوط موازی پرداخته است. پس از مرگ ملک‌شاه و قتل نظام‌الملک، از توجه به خیام کاسته شد و بودجه‌ی رصدخانه نیز قطع گردید.

خیام پس از سال ۴۷۹ هجری، اصفهان را ترک کرد و به مرو رفت. گمان می‌رود که او کتاب‌های “قسطاس المستقیم” و “میزان الحکم” را در آنجا نوشته باشد. همچنین احتمال دارد رساله‌ی “مشکلات الحساب” در همین سال‌ها تألیف شده باشد. به گفته غلامحسین مراقبی، خیام هرگز ازدواج نکرد. اگرچه برخی زمان درگذشت او را بین سال‌های ۵۱۷ تا ۵۲۰ هجری می‌دانستند، پس از بررسی‌های دقیق، سال وفات او ۵۱۷ هجری قمری مشخص شد. آرامگاه او در شهر نیشابور و در باغی واقع شده که آرامگاه امامزاده محروق نیز در آنجا قرار دارد.

القاب خیام نیشابوری

ستاره‌ای درخشان در آسمان دانش
دانشمندی فرزانه در همه‌ی زمینه‌های دانش به ویژه ریاضیات
پادشاه دانشمندان
استاد حکیم
دانشمند برجسته
پیشوای خراسان
یاور حکمت و دین
از بزرگان ستاره‌شناسی
شاه حکیمان
فیلسوف جهانیان
دانشمند بی‌همتا و برتر
و …

دستاوردهای خیام نیشابوری

ستاره‌شناسی
بر پایه یکی از سروده‌های خیام که درباره گردش جهان و سیارات است، انسان در این میان شگفت‌زده و سردرگم به نظر می‌رسد. شمار زیادی از پژوهشگران ادبی و علمی باور دارند که خیام سال‌ها پیش از دانشمندان بزرگی مانند گالیله و کوپرنیک می‌دانسته که سیارات به دور خورشید می‌گردند. در این شعر چنین گفته شده:
این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ‌دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او حیرانیم (گردانیم)

ریاضیات
خیام نخستین کسی بود که به صورت منظم و علمی به بررسی معادلات درجه یک، دو و سه پرداخت و دسته‌بندی شگفت‌انگیزی از این معادلات ارائه کرد. او به طور منظم همه انواع معادلات درجه سوم را بررسی کرد و در بیشتر موارد توانست راه‌حل هندسی (هرچند ناقص) برای آن‌ها پیدا کند. کتاب او در زمینه جبر، که شامل این پژوهش‌هاست، نشان‌دهنده یک اندیشه منظم علمی است و این اثر یکی از برترین نوشته‌های دوره قرون وسطی و شاید برترین آن‌ها در این زمینه به شمار می‌رود.

یکی دیگر از کارهای ریاضی خیام، کتابی است درباره توضیح بخش‌های دشوار اصول اقلیدس. او در این کتاب، به ویژه اصل پنجم اقلیدس را که درباره خطوط موازی و پایه هندسه اقلیدسی است، بررسی کرد و آن را ثابت نمود. از دستاوردهای دیگر او، پیدا کردن روشی برای تعیین ضرایب در بسط دو جمله‌ای است که تا سده‌های پیش ناشناخته مانده بود. به پاس پیشی گرفتن او بر اسحاق نیوتن در این زمینه، در بسیاری از کتاب‌های دانشگاهی و مرجع، این موضوع را “دو جمله‌ای خیام-نیوتن” می‌نامند. چینش منظم این ضرایب، مثلثی را تشکیل می‌دهد که به “مثلث خیام-پاسکال” شناخته می‌شود و رابطه بین این ضرایب را نشان می‌دهد.

ستاره‌شناسی
از برجسته‌ترین کارهای خیام، می‌توان به نظم بخشیدن به گاهشماری ایرانی در دوران وزارت خواجه نظام‌الملک، در زمان پادشاهی ملک‌شاه سلجوقی اشاره کرد. او برای این کار، مدت زمان گردش زمین به دور خورشید را تا شانزده رقم پس از اعشار دقیق محاسبه کرد. خیام به عنوان ریاضی‌دان و ستاره‌شناس، پژوهش‌ها و نوشته‌های مهمی دارد که یکی از آن‌ها کتابی درباره اثبات مسائل جبر و مقابله است و در آن از روش جبری-هندسی خود برای حل معادلات درجه سوم استفاده می‌کند.

فلسفه
تا امروز پنج نوشته فلسفی از خیام پیدا شده که تنها یکی از آن‌ها به نام “علم کلیات” به فارسی است و بقیه به زبان عربی نوشته شده‌اند. این آثار عبارت‌اند از:
در علم کلیات
فی الوجود
فی الکون و التکلیف
ضروره التضاد فی العالم و الجبر و البقا
الضیاء العقلی فی موضوع العلم الکلی
الجواب عن ثلاث مسائل

موسیقی
خیام به بررسی ریاضی موسیقی نیز پرداخته است. در کتاب “القول علی اجناس الذی بالاربعه” او مسئله تقسیم یک فاصله چهارم را به سه فاصله کوچک‌تر که مربوط به نت‌های موسیقی است، توضیح می‌دهد.

ادبیات
زبانی که خیام در شعرش به کار برده، طبیعی، ساده و بی‌پیرایه است و در سرودن از کسی پیروی نکرده است. افزون بر این، هدف خیام از سرودن رباعی، شاعر بودن به معنای معمول آن نبوده، بلکه به دلیل داشتن ذوق شعری، اندیشه‌های عمیق فلسفی خود را در قالب شعر بیان کرده است.

آثار خیام 

**فیزیک**

کتابچه‌ای در دانش طبیعت
رساله میزان‌الحکم: «در این رساله، راه‌حلی ریاضی برای تشخیص مقدار طلا و نقره در یک جسم مخلوط از این دو فلز، با استفاده از وزن مخصوص آن‌ها ارائه شده است.»

**ادبیات**

وصیت‌نامه
ترجمه سخنرانی ابن‌سینا درباره یکتایی خدا
دست‌نوشته‌های عربی خیام که نزدیک به ۱۹ رباعی از آن یافت شده است
رباعیات فارسی خیام که شامل حدود ۲۰۰ رباعی یا بیشتر از این دانشمند است و بقیه اشعاری که به او نسبت داده شده، در واقع از او نیستند.

**جغرافیا**

رساله لوازم‌الامکنه: این نوشته امروزه در دسترس نیست.

**تاریخ**

رساله‌ای در روشن کردن راز و حقیقت نوروز
کتاب نوروزنامه، که دو نسخه دست‌نویس از آن به جای مانده است؛ یکی در برلن و دیگری در لندن نگهداری می‌شود.

**ریاضیات**

رساله‌ای درباره درستی روش‌های هندسی برای به دست آوردن ریشه دوم و سوم اعداد
رساله مشکلات الحساب: این کتاب دیگر وجود ندارد.
رساله‌ای به زبان عربی با نام “البراهین علی المسائل الجبر و المقابله” که درباره معادلات درجه سوم بحث می‌کند.
رساله‌ای در بررسی یک مسئله (این نامی است که غلامحسین مصاحب بر روی رساله‌ای از خیام گذاشته است. در این رساله، یک مسئله هندسی به یک معادله درجه سوم تبدیل شده و با استفاده از مقاطع مخروطی حل شده است.)
رساله‌ای با عنوان “شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس” که درباره خطوط موازی و نظریه نسبت‌ها است.

**موسیقی**

کتاب “شرح المشکل من کتاب الموسیقی” که بخشی از آن با نام “القول علی اجناس الذی بالاربعه” شناخته می‌شود.

**فلسفه**

رساله‌ای در مورد چرایی رخ دادن خوبی‌ها و بدی‌ها
رساله‌ای درباره هستی و وجود
رساله‌ای با نام “الجواب عن ثلاث مسائل” که به سه پرسش پاسخ می‌دهد: ضرورت تضاد در جهان، جبر و سرنوشت، و جاودانگی.
رساله‌ای در دانش کلیات وجود (با نام عربی “رساله فی کلیه الوجود”) که به “سلسله الترتیب” معروف است. این رساله با عنوان “رساله در مابعدالطبیعه” نیز شناخته می‌شود.
رساله‌ای به عربی با نام “الکون و التکلیف” درباره حکمت خداوند در آفرینش جهان و فلسفه وظایف دینی. خیام این رساله را در پاسخ به پرسش‌های امام ابونصر محمدبن ابراهیم نسوی در سال ۴۷۳ قمری نوشته است. نسوی از شاگردان ابن‌سینا بود. این رساله در کتاب “جامع البدایع” به کوشش سید محی‌الدین صبری در سال ۱۲۳۰ قمری و نیز در کتاب “خیام در هند” به کوشش سلیمان ندوی در سال ۱۹۳۳ میلادی چاپ شده است.
رساله‌ای با نام “الضیاء العقلی فی الموضوع العلم الکلی”