تحقیق در مورد قالب شعری مستزاد

**همه چیز درباره قالب شعری مستزاد و نمونه‌هایی از آن**

مستزاد یک نوع شعر فارسی است که به آن “افزوده شده” هم می‌گویند. دلیل این نامگذاری این است که به انتهای هر بیت از شعر، یک جمله یا عبارت کوتاه اضافه می‌شود. این عبارت اضافه، هم از نظر وزن شعر و هم از نظر قافیه، باید با مصراع آخر هماهنگ باشد.

به زبان ساده، فرض کنید یک شعر دو خطی (یک بیت) داریم. بعد از تمام شدن آن دو خط، یک خط کوتاه‌تر هم به آن اضافه می‌کنیم. این خط کوتاه جدید، هم وزن شعر را کامل می‌کند و هم با آخرین کلمهٔ بیت، قافیه می‌سازد.

**چگونه کار می‌کند؟**

هر بیت در مستزاد، سه بخش دارد:
1. **مصراع اول:** همان خط اول شعر.
2. **مصراع دوم:** خط دوم شعر.
3. **مستزاد:** همان جمله یا عبارت کوتاهی که به انتهای مصراع دوم اضافه می‌شود و وزن و قافیه را کامل می‌کند.

در واقع، مصراع دوم و عبارت مستزاد، وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، یک خط کاملِ شعری را می‌سازند.

**نمونه‌ای از مستزاد برای درک بهتر:**

فرض کنید شاعر می‌گوید:

> بهار آمد و باغ شد سرسبز
> پر از گل شد و عطر نافزود ***نسیم خوش بهار***

در این مثال:
* “بهار آمد و باغ شد سرسبز” → مصراع اول.
* “پر از گل شد و عطر نافزود” → مصراع دوم.
* “نسیم خوش بهار” → مستزاد.

اگر دقت کنید، مصراع دوم به تنهایی ناقص است: “پر از گل شد و عطر نافزود”. اما وقتی مستزاد به آن وصل می‌شود، معنا و وزن شعر کامل می‌شود: “پر از گل شد و عطر نافزود نسیم خوش بهار”.

**نمونه‌های دیگر:**

* **نمونه اول:**
> در این خانه دلی هست شکسته
> که می‌سوزد و اشک می‌ریزد ***برای دلِ خود***

* **نمونه دوم:**
> بیا تا با هم باشیم در این راه
> که تنها نرویم به مقصد ***همراهِ یکدیگر***

این قالب شعری به شاعر این امکان را می‌دهد که تأکید بیشتری روی مفهوم مورد نظرش داشته باشد یا توضیح کوچکی به هر بیت اضافه کند و زیبایی هنری شعرش را افزایش دهد.

در ادامه با این سبک شعر آشنا خواهید شد. در این مسیر، آدینوشاپ همراه شماست.

قالب شعری مستزاد چیست؟

مُستَزاد گونه‌ای از شعر است که در پایان هر مصراع یا بیت، عبارت کوتاهی با وزن متفاوت افزوده می‌شود. این عبارت اضافه شده، اگرچه وزنش با بخش اصلی مصراع فرق دارد، اما از نظر معنایی آن را تکمیل می‌کند. در این سبک شعری، تمام مصراع‌ها دارای وزن و آهنگ هستند، اما هر مصراع وزن مخصوص به خود را دارد و این وزن با مصراع‌های دیگر یکسان نیست.

مستزاد یعنی چه؟

مستزاد در زبان فارسی به معنای “چیزی که به آن افزوده شده” است. این نام به این دلیل برای این قالب شعری انتخاب شده که در پایان هر بیت، یک نیم‌مصراع اضافه می‌شود. این ویژگی، مستزاد را از دیگر گونه‌های شعر متمایز می‌کند. در ادبیات عربی به این سبک شعر “مردوف” می‌گویند و به نظر می‌آید ریشه در یکی از گونه‌های شعر عامیانه عرب داشته باشد.

“مسعود سعد سلمان” را نخستین کسی می‌دانند که از این سبک برای سرودن شعر استفاده کرد. پس از او نیز شاعران نامداری مانند خواجو، مولوی، عطار، یغما، مشتاق اصفهانی، میرزاده عشقی، ملک‌الشعرای بهار، جلال‌الدین همایی و سید اشرف‌الدین حسینی (نسیم شمال) از این قالب برای سرودن شعر بهره بردند.

برخی بر این باورند که مستزاد، الهام‌بخش پیدایش شعر نو در ادبیات فارسی بوده است. اگرچه این قالب در گذشته کاربرد بیشتری داشت، اما امروزه کمتر از آن استفاده می‌شود.

بیشتر بدانید: در مورد قالب شعری غزل

موضوع مستزاد

قالب شعری مستزاد بیشتر در سروده‌های مذهبی سوگوار و اشعار سیاسی کاربرد دارد و کمتر در زمینه‌های عرفانی و غزل دیده می‌شود. در زمان حاضر، از این سبک شعری برای بیان مسائل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و انتقادی نیز بهره گرفته می‌شود.

ویژگی قطعات مستزاد

در شعر، گاهی بخش‌هایی به پایان مصراع یا بیت اضافه می‌شوند که به آنها “قطعه مستزاد” می‌گویند. این قطعات چند ویژگی دارند:

۱. وزن این بخش‌های اضافه شده با وزن اصلی شعر متفاوت است، اما جزئی از همان شعر محسوب می‌شوند.

۲. وزن تمام این قطعه‌ها با هم یکسان است، اما از وزن اصلی شعر کوتاه‌تر است.

۳. این قطعه‌ها معمولاً معنای شعر را کامل می‌کنند، هرچند گاهی خودشان معنای مستقلی دارند.

۴. از نظر قافیه، ممکن است این قطعات با مصراع اصلی هم‌قافیه باشند یا قافیه جداگانه‌ای داشته باشند.

انواع قالب شعری مستزاد

یک تکنیک شعری به نام «مستزاد» وجود دارد که در آن، شاعر کلمه یا عبارتی را به پایان یک مصراع یا بیت اضافه می‌کند. این کار به سه شکل اصلی انجام می‌شود:

۱. **افزودن مستزاد به پایان یک مصراع:**
در این حالت، کلمه یا گروهی از کلمات به انتهای یک مصراع اضافه می‌شود. برای نمونه، به این شعر مولوی توجه کنید:
> هر لحظه به شکلی بتِ عَیار بر آمد
> دل بُرد و نهان شد
>
> هر دم به لباس دگر آن یار بر آمد
> گه پیر و جوان شد
>
> گه نوح شد و کرد جهانی به دعا غرق
> خود رفت به کشتی
>
> گه گشت خلیل و به دلِ نار بر آمد
> آتش گُل از آن شد

۲. **افزودن مستزاد به پایان یک بیت:**
گاهی اوقات، مستزاد پس از پایان یک بیت کامل می‌آید. مانند این مثال:
> صد حلقه عنبرین بند اندر بند
> دلدار ز بهر فتنه بر دوش افکند
> مانند کمند

۳. **آوردن مستزاد به صورت یک مصراع کامل:**
در این روش، مستزاد به شکل یک مصراع کامل و جداگانه، بعد از یک بیت قرار می‌گیرد. مانند این شعر:
> هرگز دل ما از تو به کامی نرسید
> وصلت چو رسید، جز به خامی نرسید
>
> درد دل ما به دست او بازت داد
> هرگز نفسی به پیش ما ننشستی
> کاندر پَیَت از خانه غلامی نرسید
>
> برخیز و بیا که خواجه آوازت داد

مستزاد موقوف

یک گونه دیگر از مستزاد به نام «مستزاد موقوف» وجود دارد. در این قالب، مفهوم هر بیت به بیت بعدی و مصراع اضافه شده وابسته است. به بیان دیگر، معنای بیت با واژه‌هایی که پس از آن می‌آید کامل می‌شود و به آن ختم می‌گردد. مانند این نمونه از امیرخسرو دهلوی:

تا خط معنبر از رُخت بیرون جست
از باده اشک خویش هر عاشق مست
رخ گلگون کرد
در جوی جمال تو مگر آب نماند
کان سبزه که زیر آب بودی، پیوست
سر بیرون کرد

نمونه مستزاد

بخشی از قطعه شعر «از ماست که بر ماست» سروده ملک‌الشعرای بهار:
این دود سیاهی که از خانه ما برخاست
از خودمان است که بر سر خودمان می‌بارد
و این آتش سوزانی که از هر سو زبانه کشید
از خودمان است که بر سر خودمان می‌آید
اگر جانمان به لب برسد، از دیگران شکوه نمی‌کنیم
با کسی سخن نمی‌گوییم
از خویشتن گله می‌کنیم که راز کار همینجاست
از خودمان است که بر سر خودمان است

بخشی از قطعه شعر «مجلس چهارم» از میرزاده عشقی (که درباره مجلس چهارم دوره مشروطه سروده شده):
به خدا این مجلس چهارم باعث شرمساری انسان‌ها بود!
دیدید چه اتفاقی افتاد؟
هر کاری که کردند، نتیجه‌اش ضرر روی ضرر بود
دیدید چه اتفاقی افتاد؟
آیا این مجلس چهارم که گفتیم «با هم هستیم» سودی داشت؟
قسم به خدا فقط زیان داشت
صد شکر که عمرش، مانند زمانه، به سرعت گذشت
دیدید چه اتفاقی افتاد؟