تحقیق درباره دستگاه دیالیز و نحوه کار آن

با هم بیشتر با دستگاه دیالیز آشنا شویم!

پیشرفت‌های دانش پزشکی نیز مانند دیگر رشته‌های علمی، بسیار چشمگیر بوده است. این دستاوردها تا به حال جان میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان نجات داده‌اند. یکی از این ابداعات مهم که در میان پنج اختراع برتر پزشکی قرار می‌گیرد، دستگاه دیالیز است.

تاریخچه دستگاه دیالیز

دستگاه دیالیز برای اولین بار در سال ۱۹۴۳ توسط پزشکی هلندی به نام ویلیام یوهان کولف ساخته شد. فکر ساخت این دستگاه وقتی به ذهن او رسید که بیمار جوانی را دید که کلیه‌هایش به درستی کار نمی‌کرد. البته دستگاه اولیه‌ای که کولف ساخت و به آن «کلیه مصنوعی» می‌گفتند، مشکلات زیادی داشت. بعدها در سال ۱۹۶۲، یک پزشک دیگر به نام دکتر بلدینگ اسکریبنر، که استاد دانشگاه واشنگتن بود، این دستگاه را بهبود بخشید و شکل پیشرفته‌تری از آن را ارائه کرد که اساس دستگاه دیالیز امروزی است. از آن زمان تاکنون این دستگاه همچنان بهتر شده و زندگی را برای کسانی که بیماری کلیوی دارند، ممکن ساخته است.

نحوه کار دستگاه دیالیز

دستگاه دیالیز کار کلیه‌های بیمار را انجام می‌دهد. وقتی کلیه‌ها دیگر نمی‌توانند به خوبی کار کنند، این دستگاه جای آن‌ها قرار می‌گیرد و مواد زائد و مضر را از خون پاک می‌کند.

همان‌طور که می‌دانید، هر فرد دو کلیه دارد که در دو طرف ستون فقرات و در قسمت پایین کمر قرار گرفته‌اند. این اندام‌های لوبیایی شکل، از اعضای بسیار مهم بدن هستند و مانند یک سیستم تصفیه‌ی قوی عمل می‌کنند. آن‌ها در طول شبانه‌روز، بارها خون را تمیز می‌کنند و این کار فقط در چند دقیقه انجام می‌شود. وقتی قلب خون را پمپاژ می‌کند، بخشی از آن به کلیه‌ها می‌رود و در آنجا فیلتر و پاکسازی می‌شود.

کلیه، آب اضافی و مواد زائد را به مثانه می‌فرستد تا به صورت ادرار از بدن خارج شود. در عوض، خون تمیز شده دوباره در بدن به جریان می‌افتد. کلیه‌ها مقدار موادی مثل نمک، پتاسیم و اسید بدن را هم متعادل نگه می‌دارند. علاوه بر این، آن‌ها در استحکام استخوان‌ها و ساخت ویتامین دی نیز نقش دارند. این اعضای پرکار با تولید هورمون‌های خاص، به ساخت گلبول‌های قرمز خون کمک می‌کنند، مقدار مایعات بدن را تنظیم می‌نمایند و در کنترل فشار خون نیز مؤثر هستند.

اگر کلیه‌ها نتوانند مواد زائد و مایعات بدن را به خوبی تنظیم کنند، این مواد کم‌کم در بدن جمع می‌شوند و باعث ایجاد مشکل می‌شوند. در چنین شرایطی، پزشک با آزمایش خون، میزان مواد سمی مانند اوره و کراتینین را اندازه‌گیری می‌کند. این دو ماده، در اثر سوخت‌وساز مواد غذایی در بدن تولید می‌شوند و فقط از راه کلیه‌ها دفع می‌گردند. اگر مقدار آن‌ها در خون بالا باشد، یعنی کلیه‌ها کار خود را به درستی انجام نمی‌دهند. در این مرحله است که دیالیز برای جایگزینی کار کلیه‌ها آغاز می‌شود.

انواع دیالیز

درمان دیالیز به دو روش اصلی انجام می‌شود:
یکی از طریق خون که به آن دیالیز خونی می‌گویند، و دیگری از طریق دیالیز صفاقی که در داخل بدن انجام می‌شود.

دیالیز خونی یا همودیالیز

در روش درمانی همودیالیز که به آن دیالیز خونی نیز می‌گویند، خون به آرامی از بدن خارج شده و وارد یک دستگاه مخصوص می‌شود. در داخل این دستگاه، یک فیلتر ویژه، مواد زائد و آب اضافی خون را می‌گیرد. پس از پاکسازی، خون دوباره به بدن بیمار بازمی‌گردد. برای اینکه خون بتواند به دستگاه برسد و برگردد، پزشک باید راهی به رگ‌های خونی باز کند.

برای این کار، پزشک معمولاً یک سرخرگ و یک سیاهرگ را در بازو به هم وصل می‌کند که به این اتصال «فیستول» گفته می‌شود. سپس دو سوزن در ناحیهٔ فیستول قرار داده می‌شود: یکی در مسیر سرخرگ و دیگری در مسیر سیاهرگ. این سوزن‌ها به لوله‌هایی متصل هستند که خون را به سمت دستگاه دیالیز می‌برند. یک پمپ در دستگاه، خون را به داخل لوله‌ها می‌کشد و به حرکت درمی‌آورد. در طول این مسیر، ماده‌ای به نام هپارین به خون اضافه می‌شود تا از لخته شدن آن در لوله‌ها و دستگاه جلوگیری کند. وقتی خون به فیلتر اصلی دستگاه می‌رسد، عملیات تصفیه انجام می‌شود.

در بخش فیلتر، دو لوله وجود دارد: یکی مایع دیالیز تازه را وارد فیلتر می‌کند و دیگری مایع استفاده شده که حاوی مواد دفعی است را خارج می‌نماید. در پایان، خونی که اکنون تمیز شده، از طریق سوزن دوم دوباره به جریان خون بدن بیمار بازگردانده می‌شود.

دیالیز صفاقی

در روش دیالیز صفاقی که به آن پریتونیل هم می‌گویند، از دیواره داخلی شکم خود فرد به عنوان یک فیلتر طبیعی برای پاک کردن خون استفاده می‌شود. در این روش، یک مایع پاک‌کننده مخصوص به وسیله یک لوله نازک پلاستیکی به درون شکم فرستاده می‌شود. لایه داخلی شکم که به آن پرده صفاق می‌گویند، مانند یک صافی عمل می‌کند و مواد اضافی و سمی خون را جذب می‌کند. پس از گذشت زمان معینی، این مایع به همراه مواد زائد از شکم خارج شده و دور انداخته می‌شود.

هر کدام از روش‌های دیالیز به خاطر نحوه کارکرد متفاوتی که دارند، مزایا و معایب خاص خود را دارند. انتخاب بین این روش‌ها ممکن است به نظر و ترجیح شخص بیمار بستگی داشته باشد، و گاهی نیز پزشک با توجه به وضعیت کلیه‌ها و سلامت عمومی بیمار، نوع مناسب‌تر را پیشنهاد می‌دهد. همچنین شرایط مالی بیمار و شیوه زندگی او نیز در این تصمیم‌گیری نقش دارد.